Archive Page

1) Сургагч багш нар Гэр бүл анхаарлын төвд (ГБАТ) байгууллагын сургалтуудын агуулга, гүн ухаан, арга барилтай танилцаж, хүлээн зөвшөөрөх ёстой.

Сургагч багш нь Аюулгүй сонголт ®хөтөлбөрийн сургагч багш бэлтгэх хөтөлбөрт заавал хамрагдаж, магадлан итгэмжлэгдсэн байх шаардлагатай.

2) Сургагч багш нь дараах асуудлууд дээрх ГБАТ байгууллагын бодлогын байр суурийг баримтлах ёстой. Үүнд:

3) Сургагч багш нар хичээлийг заах үед ярих зүйлээ ямар нэг байдлаар өөрийнхөөрөө өөрчилж болохгүй.

4) Өөрсдийгөө болон ГБАТ байгууллагыг зөв сайн төлөөлөхийн тулд сургагч багш нар зохистой, аятайхан хувцаслах ёстой.

• Аюулгүй сонголт® сургалтын хөтөлбөрийг нарийвчлан судал.
• Материалыг доод тал нь хоёр хүний бүрэлдэхүүнтэй багаар заа. Ингэхдээ сургагч багш бүр хоёр хичээлийг, эсвэл хичээл бүрийг тал талаар нь зааж болно.
• Ингэж хувааж авч бэлдсэн хэсгээ сайтар өөрийн болгож, дадлагажуулсны дараа хэсгүүдээ солиод дахин бэлтгэж давт.
• Хариуцсан хэсгээ яг ямар хугацаанд зааж байгаагаа багийнхантайгаа туршаад, дадлага хийж үз.
• Таны заасныг ажиглаад, шүүмжлэх боломжийг бусдадаа өг.

Амжилттай сургагч багшийн хамгийн сайн 3 чанар

[1] Холбоо үүсгэх

Аятай намбатай бай. Та хувийн эмзэг асуудлаар хүмүүстэй ярилцах гэж байна. Биеэ барилгүй, нээлттэй, өөрийнхөөрөө бай. Амьдралдаа тохиолдсон зүйлээс хуваалцах нь оролцогчдод хүчтэй нөлөөлдөг! Гэхдээ сонсож буй хүмүүс амьдралынхаа аль үе шатанд явж байгаа билээ гэдэгт мэдрэмжтэй ханд. Үүнд:

Өсвөр насанд хүрч байгаа хүүхдүүдэд (дунд ангийн суралцагчид)

• Ойлгоход хэцүү, мэргэжлийн нэр томьёонуудыг дандаа тайлбарлаж өгөх ба хэт уран цэцэн үг хэллэг ашиглахаас татгалз.
• Санаагаа илэрхийлэхдээ жишээ, түүх ашигла. Жишээлбэл, зурагтын нэвтрүүлгээр гардаг хүмүүс нийтлэг мэддэг үзэгдлүүд, бодит амьдралд тохиолдсон явдлууд гэх мэт.
• Бэлгийн харьцаатай холбоотой жишээ, түүхүүдийг хэтэрхий нарийвчлан дүрсэлж ярьж болохгүй. Гол санаагаа нэг юм уу хоёр товчхон өгүүлбэрээр илэрхийл.
• Бэлгийн бойжилт явагдаж байгаа учраас бие махбод болон сэтгэл санаанд өөрчлөлтүүд гарч байгаа гэдгийг ойлгоход нь та тэдэнд туслах хэрэгтэй.

Арай том болсон өсвөр насны хүүхдүүдэд (ахлах ангийн суралцагчид)

• Оролцогч хүүхдүүдийг доош нь хийсэн байдлаар биш, уриалгахан өнгө аясаар ярих хэрэгтэй.
• Харилцан итгэлцэх нөхцөлийг сонсогчдодоо бүрдүүлж өөрийнхөө амьдралд болж байсан зүйлсээс хуваалц.
• Бэлгийн харьцаатай холбоотой жишээ, түүх хуваалцах үедээ санаагаа илэрхийлэхэд л хангалттай зүйлсийг ярьж болно, хэтэрхий нарийвчлан дүрсэлж, тоочиж ярих хэрэггүй. Ингэвэл оролцогч хүүхдүүдийн сонирхлыг хэт өдөөх юм уу эвгүй мэдрэмж төрүүлж болох юм.
• Хүүхдүүд асуулт асуугаагүй л бол, ялангуяа, бэлгийн харьцаа, бэлгийн дур хүсэлтэй холбоотой шаардлагатай мэдээллээс илүү дэлгэрүүлж ярих хэрэггүй. Жишээлбэл, “Софткоор порнограф гэж юу байдаг юм бэ?” гэсэн асуулт асуувал, маш товчхон хэлж өгөөд, хичээлээ үргэлжлүүлэх хэрэгтэй. Үүнийг илүү дэлгэрүүлж, асуусан асуултаас халиад, порнографын өөр төрлүүдийн талаар ярих огт шаардлагагүй.
• Өсвөр нас бол хүүхдүүдийн би хэн бэ гэдгээ таньж мэдэж, бусадтай найзалж нөхөрлөх талаар чигээ олох гэж тэмтчиж яваа үе учраас хамгийн гол баримтлах ёстой хандлага бол дахин давтагдашгүй онцгой хүн гэдгээ нээж мэдэхэд нь туслахын төлөө байх ёстой.
• Энэ үедээ хүүхдүүдийн шийдвэр гаргах чадвар хараахан бүрэн төлөвшөөгүй байдаг. Тиймээс ямар ямар сонголтууд байгааг олж харахад нь тусалж, эрүүл шийдвэр гарахад нь чиглүүлэх нь чухал юм.

Оюутнуудын түвшинд (дунд сургуулиа төгссөн, оюутнууд)

• Өсвөр залуучууд энэ үедээ аливаа ойлголт, мэдээллийг задлан шинжилж, шүүн тунгаах чадвар нь арай сайжирсан байдаг. Бусад хүмүүс өөр санаа бодолтой байж болохыг мэдүүлж, хамгийн сайн шийдвэр гаргахыг уриалаарай.
• Үерхэл нөхөрлөлийн тал дээр эсрэг хүйсийн хүнтэй эрүүл харилцааг хэрхэн бий болгох талаар тэдний үе тэнгийн хүүхдүүдийн бодит амьдралын жишээ хуваалц.
• Бэлгийн харьцааны талаар ярихдаа зөвхөн санаагаа илэрхийлэхэд тус болох, тухайн ярьж буй зүйлтэй холбоотой зүйлсийг л хуваалцана гэдгээ бүү мартаарай. Харин бэлгийн харьцааг хэтэрхий тодорхой дүрсэлж, нарийвчлан тоочих маягаар ярих шаардлагагүй. Ингэснээрээ хүүхдүүдийн сонирхлыг хэт татах юм уу тэдэнд эвгүй сэтгэгдэл төрүүлэх магадлалтай.
• Энэ насны залуучууд бэлгийн харьцааны тал дээр илүү ухаж ойлгох, тодорхой зүйлсийг олж мэдэх хүсэлтэй байдаг. Хэрвээ тэд асуулт асуувал өөрсдөд нь ийм асуудал тулгарвал ямар ямар байдлаар хариу хандлага гаргах вэ гэдгийг нь бодуулж, хэлүүлэх тийш чиглүүлээрэй. Тэгээд тэдний санаануудыг хэлүүлж, хэлсэн хариултуудыг нь зөв сайн чиглэл рүү хөтөлж өгвөл сайн.

[2] Зөв хандлага

Оролцогчдын хүлээн авч буй хандлагыг чиглүүлж, хяналтдаа байлгахад таны өөрийн хандлага тусална.

• Чин сэтгэл – дууны өнгө, харц зэргээ анхаарч, итгэл төрүүлэхүйц ярих.
• Урам зориг – зүрх сэтгэлээс урган гарах бөгөөд сонирхлыг төрүүлнэ.
• Баяр хөөр – эерэг уур амьсгалыг бий болгох ба биеийн хэлэмжээр илэрнэ.
• Хайр – оролцогчдыг ойлгож, тэдний төлөө байгааг илэрхийлнэ.
• Эрх мэдэл – өөртөө итгэлтэйгээр зааж байгаа нь дууны өнгө, биеийн хэлэмжээр илэрнэ.

[3] Үр нөлөөтэй тайлбарлаж заах чадвар

Хичээлийн эхний 15 минут хамгийн чухал. Энэ үед таны талаарх төсөөлөл суралцагчдын тань ихэнхэд бүрэлддэг. Ихэнх тохиолдолд, сурагчид таныг хараад энэ төсөөлөл нь бий болно. Тиймээс таны өмссөн хувцас, зогсож байгаа байдал, үйл хөдлөл маш чухал.

Үр нөлөөтэй заах чадвартай сургагч багш нь:

• Шударга, даруу, сайн зан чанарын үлгэр жишээ
• Халуун дулаан сэтгэлтэй, хүнийг ойлгодог, харилцахад амар
• Ярьж байгаа сэдэвтэй холбоотой амьдралын жишээнээсээ нээлттэй ярьдаг
• Хүний эрхэм чанарыг хүндэлж, хүн бүрийг үнэ цэнтэйд тооцож харьцдаг
• Хичээлд идэвхтэй оролцох/ярилцахыг хүчээр тулгадаггүй, харин оролцож ярилцах хүслийг нь өдөөж, тийм боломжтой нөхцөлийг бүрдүүлдэг
• Оролцогчдыг бие биетэйгээ харилцахад тусалдаг
• Оролцогч бүрийн санаа оноо чухал гэсэн итгэл үнэмшилтэйгээр заадаг
• Санаа бодлоо солилцож, юу гэж ойлгож байгаагаа үгээрээ илэрхийлэхэд нь оролцогчдод тусалдаг
• Бусдыг анхааралтай сонсоход уриалдаг, өөрөө сайн сонсдог
• Өөрийгөө мундаг гэж харуулах биш, харин оролцогчдынхоо хэрэгцээнд санаа тавьдаг
• Тухайн бүлэг хүүхдүүдийн илэрхийлж буй хэрэгцээг хайхрахгүй орхих биш, мэдрэмжтэй хандаж хичээлээ заадаг
• Бүх оролцогч нарт шүүмжлэлтэй, хуучинсаг, бүдүүлэг хандахаас зайлсхийдэг
• Өөгүй төгс сургагч багш мэт харагдахыг хичээх биш, харин алхам тутамдаа өөрөө сурч суралцахад бэлэн зүрх сэтгэлтэй
• Бусдаас суралцахад бэлэн, харилцааг харилцан амжилттай байлгах үндсэн зарчмуудыг мөрдөн дагахыг хичээдэг

Дээрх жагсаалтыг дахин нэг хараад одоогоор өөрийнхөө сайн хийж байгаа зүйлсээ зөвлө. Зөвлөөгүй үлдсэн зүйлс дээр дараагийн сургалтыг хийхээс өмнө ажиллах цаг гаргаарай.

Хүн бүрийн сонирхлыг өдөөж, хичээлд оролцох уур амьсгалыг бий болгохын тулд анхаарах зүйлс. Үүнд:

• Ярилцлагыг сэдвийн дагуу хөтлөх
• • Ярилцлагыг удирдахад төвөг саадгүй, оролцогчдод та харагдахуйц байдлаар ширээ сандлыг байрлуулах. Танхимын багтаамж хүрэлцээтэй бол оролцогчдыг 4-6 хүний бүрэлдэхүүнтэй багт хувааж суулгах. Харин оролцогчдын тоо олон байвал суудлыг семинарын хэлбэрээр байрлуулдаг. Оролцогч хүүхдүүдийг нэрээр нь дуудаж харилцах (нэр бичсэн зүүлт ашиглах), идэвхжүүлэлт, ярилцлагын үеэр өөр өөр хүүхдүүдийг нэрээр нь дуудаж оролцоог дэмжих.
• Хичээл тус бүрийн төгсгөлд гол ухагдахууныг дахин онцолж, асуулт байгаа эсэхийг лавла
• Хувь хүн нэг бүрийн оролцоонд анхаарч, ойлголтынх нь түвшинд тааруулан урамшуулж бай
• Оролцогч хүүхдүүдийн зан чанарыг ажиглаад, идэвхтэй хүүхдүүдийг урамшуулан бүлгийн ажиллагааг идэвхжүүлэхэд оролцуул

 Сургагч багшийн түгээмэл гаргадаг 10 алдаа

1. Бэлтгэл муу байх / хангалтгүй бэлтгэх – тэмдэглэл, хичээлийн төлөвлөгөө буюу хичээл явуулах хуваариа, хэрэглэгдэхүүнээ мартаж ирэх, хичээлээс хоцрох гэх мэт.

2. Хүмүүсийг инээлгэх зорилгоор аль нэг оролцогчийг ичээх (шоолж маазрах).

3. Бүгдийг хамарч ярихгүй байх.

4. Бүлгийг хяналтаас алдах.

5. Сэдэвтэй холбогдолгүй зүйлд цаг зарах, сэдвээс гажаад өөр юм ярих.

6. Оролцогчидтойгоо харилцаж, холбоо тогтоохгүй зүгээр л хичээлийн материалаа зааж дуусгах гэж улайрах.

7. Өөрт тохиолдсон зүйлийг хуваалцаж, оролцогч хүүхдүүдтэй холбоо үүсгэж, анхаарлыг нь татах боломжуудыг алдах.

8. Хичээлийн цагаа хуваарилсан төлөвлөгөөгөө мөрдөхгүй, хичээлийн цагаас хэтрүүлэх.

9. Зохимжгүй, задгай эвгүй хувцаслах.

10. Хичээлийн дараах үнэлгээ дүгнэлтүүдийг оролцогчдоор хийлгэхээ мартах.

Хүүхдүүд хичээлийн дараа олон асуулт асууж байвал таны заасан хичээл сонирхолтой байсныг илтгэх нэг шинж болно. Тэдний тавьдаг олон давтамжтай асуултад хариулахдаа тухайн асуулт тавьсан хүүхдэд хандаж байгаа мэт боловч, бусад оролцогчид бүгд сонсож байгаа нийтийн харилцан яриа мэтээр авч явах нь зүйтэй.

Асуултад бэлэн бай. Асуулт, хариултын хэсгийг хэрхэн хялбар бөгөөд эелдэг уур амьсгал дунд явуулахад суралц. Хүүхдүүдэд ойлгуулахыг хүссэн санаануудаа онцлон харуулахын тулд асуултын хариултыг энэхүү хөтөлбөрт багтсан материалаас бэлд. Та хичээлдээ сайн бэлтгэвэл сургалтын үеэр хүүхдүүдийн (эсвэл өсвөр насны хүүгийнхээ / охиныхоо) тавих ихэнх асуултад хариулж чадна.

‘‘Цагаа олсон зөв үг болбоос мөнгөн хээ угалзны дунд шигтгэсэн алтан алим мэт буюу. Мэргэн зэмлэгчийн үгс болбоос чих тавин сонсогч нэгэнд шижир алтан гоёл ба алтан ээмэг мэт буюу.’’
- Эртний Сургаалт үгс

Санаж явбал зохих 11 зүйл

[1] Тэнэг асуулт гэж байдаггүй, харин тэнэг хариулт л гэж байдаг.

Таны өгөх ухаалаг хариултууд бол хүүхдүүдийн үе тэнгийнхнээсээ болон олон нийтийн сүлжээ, мэдээллийн хэрэгслүүд, тэдэнд хамгийн чухал зүйл юу болохыг заахад анхаарал хандуулдаггүй бусад хөтөлбөрүүдээс олж сонсож байдаг утгагүй хариултуудын эсрэг залруулга байх болно.

Асуултад хариулах цаг бол хүүхдүүдэд эдгэрэл, урмын үг хэлж, ухаарал ойлголт өгөх завшаан юм. Таны хэлэх хариултыг зөвхөн асуусан хүүхэд төдийгүй, оролцогч хүүхдүүд бүгд сонсоно. Үг гэдэг сэтгэлд хүрэх, сэтгэл хөдөлгөх хүчтэй. Үгээр ухаарал ойлголт өгч, хүний сэтгэлийг шархлуулж ч, эдгээж ч болно. Үг итгэл найдвар өгч чадна.

Оролцогч хүүхдүүд үгээрээ илэрхийлж чадахгүй ч цаанаа өөр зүйлийг асууж байж мэдэх юм шүү. Та тэднийг чихээрээ, оюун бодлоороо, зүрх сэтгэлээрээ сонсоорой. Та асуултыг анхааралтай сонсох аваас асуудлын голыг буюу цаад үнэн санааг шүүн ойлгож чадна. Энэ цаг бол таны оролцогч хүүхдүүдэд итгэл найдвар өгөх, үнэнийг мэдүүлэх, эдгэрлийн элч төлөөлөгч байх цаг мөч билээ.

[2] Бүх асуултад хариулт байх ёстой биш.

Таныг эвгүй байдалд оруулах зорилгоор асуулт асуух хүүхэд ямар ч ангид дор хаяж нэг байж таарна. Ийм асуулт гол төлөв хэт шулуухан, оролцогч хүүхдүүдийн ихэнхийг ичээсэн, магадгүй бүр таны нүүрийг халуу оргиулж ч мэдэхээр байдаг. Найзуудыгаа инээлгэх гэж зориудаар ийм асуулт тавих нь ч бий. Ийм асуултууд бас маргаантай сэдвийг хөндсөн юм уу сургагч багшийг тухайн оролцогчдын насны бүлэгт тохирохгүй мэдээллийг ярихад хүргэсэн зүйл байж болно. Та ийм асуултад бүх хүүхдүүдийн өмнө яг тэр даруйдаа хариулах гэлгүй, түр азнаад гүн амьсгаа авах хэрэгтэй. Тэгээд дараах хариултуудаас нэгийг нь хэлэхэд болно. Үүнд:

• ‘‘Наадах чинь нэлээд хувийн шинжтэй асуулт байна. Хоёулаа хичээлийн дараа уулзах юм уу танай сургуулийн нийгмийн ажилтан, сэтгэлзүйчтэй хамт ярилцвал ямар вэ?’’
• ‘‘Уучлаарай, гэхдээ чиний асуулт бусдыгаа хүндэтгэхгүй байгаа юм шиг чамд санагдахгүй байна уу? За, хүүхдүүд ээ, өөр асуулт байна уу?’’

[3] Бүх асуултад заавал та хариулах албагүй.

Өсвөр насны хүүхдүүдийг эцэг эх, багш сурган хүмүүжүүлэгч болон бусад асран хамгаалагч нар руу нь чиглүүлж өг. Хэрэв асуултын хариулт таны заасан, эсвэл заах хичээлд байгаа бол асуултыг эргүүлээд тэр хүүхдээсээ асууж, юу гэж бодож байгааг нь хэлүүл. Үүнд:

• ‘‘Та нар юу гэж бодож байна, хүүхдүүд ээ? Энэ асуултад хариулаад үзэх хүүхэд байна уу?’’
• ‘‘Оновчтой сайхан асуулт байна! Энэ асуултад хэрхэн хариулах байсан талаараа та нар дор бүрнээ бодоод үз дээ. Яагаад гэвэл, бүгдээрээ дараа удахгүй энэ талаар үзэх болно.’’

Хэрэв хүүхэд буруу хариулбал тухайн ойлголтыг дахин зааж тайлбарлах гайхалтай боломж танд гарч байгаа гэсэн үг.

[4] Асуулт бүрийн хариуг та мэддэг байх албагүй.

‘‘Энэ асуултын хариултыг би сайн мэдэхгүй байна’’ гэж хэлэхээсээ бүү ай. Хэрэв шаардлагатай бол, зохимжтой гэж үзвэл дараагийн хичээл дээр хариултыг нь бэлдэж ирж болно. Харин асуулт их ярвигтай хүнд зүйл байвал үүнийг хүлээн зөвшөөрөөд, асуулт тавьсан хүнтэй эргэн холбогдох зорилгоор нэр, холбоо барих хаягийг нь ав.

• ‘‘Хөөх! Хүнд асуулт байна шүү. Жаахан бодож байгаад эргээд ярилцаж болох уу?’’
• ‘‘Сайхан асуулт байна. Энэ асуултад хариулаад үзэх хүүхэд байна уу?’’
• ‘‘За байз, чамайг зөв ойлгосон эсэхээ шалгах хэрэгтэй байна. Та нар түүний асуултыг сонссон уу?’’ (Тэгээд түүний асуултыг өөрийнхөө үгээр илэрхийлж, давтан хэл.)
• ‘‘Асуултаа дахиад хэлэхгүй юу?’’
• ‘‘Би энэ талаар жаахан бодох хэрэгтэй байна. Энэ асуултад дараа нь/маргааш хариулъя.’’ (Дараа нь заавал хариултыг нь хэлж өгөх ёстой гэдгээ мартаж болохгүй.)

Бүгдийг нь нирхийтэл инээлгэх гэнэн асуулт гарч ирэх боломжтой. Та ч бас нирхийтэл инээхийг үгүйсгэхгүй. Энэ тохиолдолд хэрэв та тухайн асуултад хариулахад бэлэн биш байвал мөн дараах байдлаар хариулж болно. Үүнд:

• ‘‘Энэ асуултын талаар завсарлагааны цагаар ярьсан нь дээр гэж бодож байна.’’ (Энэ нь таныг хүүхдүүдийн өмнө эвгүй асуултад хариулах дарамтаас аварна. Мөн зарим хүүхдүүд таныг ичээхийг оролдоно. Тэгэхлээр бусад хүүхдийн өмнө ийм байдалд үүсэх боломжийг өгч болохгүй.)
• ‘‘Сайхан асуулт байна. Гэхдээ би хариулахаасаа өмнө жаахан бодох хэрэгтэй байна. Хичээл дуусахын өмнө эргээд энэ талаар ярья.’’ Эсвэл, ‘‘Энэ асуултын талаар маргааш ярилцъя.’’ (Дараа нь эргээд марталгүй хариулт өгөх хэрэгтэй.)
• ‘‘Ийм асуултыг зориглон асуусанд баярлалаа. Энэ талаар ... үзэл байдаг.’’

[5] Эрүүл саруул зарчмуудыг заах боломжийг алдалгүй ашигла.

Хүүхдүүдийн оюун санаанд тод суулгахын тулд үгээр дүрслэн ярь. Ихэнх асуулт нь тухайн ойлголтыг дахин сэргээх, давтаж заах боломжийг өгч байдаг. Оюун санаандаа үнэнийг гүн бат суулгахад нь хүүхдүүдэд туслахын тулд өмнө заасан хичээлийн агуулга, идэвхжүүлэх үйл ажиллагааг сануулж тайлбарла.

[6] Үнэн зөв, тодорхой хариулт өгөхийн тулд жаахан бодож, бэлдэж болно.

Та яг тодорхой үг хэллэг ашиглахыг хүсэж байгаа бол өөрийн бэлдсэн хичээлийн төлөвлөгөө болон сургагч багшийн гарын авлагыг сөхөж харахаасаа бүү санаа зов. Товч бөгөөд үнэн зөв хариулт өгөхийг хүсэж байвал мэдээллийн эх үүсвэр рүү хандах ёстойг гэдгийг та үүгээрээ хүүхдүүдэд үлгэрлэн харуулж байна.

[7] Асуултын тоонд хязгаар тавь.

‘‘Одоо бидэнд гурван асуултад хариулах цаг байна’’ гэх мэтээр асуултын тоонд хязгаар тавь.

[8] Хүүхдүүдэд асуулт асуух нөхцөлийг нь бүрдүүлж өг.

Асуулт асуух үедээ зарим нь өөрийнхөө санааг тайлбарлаж ярьсаар их цаг зарцуулаад, энэ нь эцэстээ хүүхдүүдийг бүр будилуулж орхих магадлалтай. Хэрэв ийм байдал үүсвэл, ‘‘Яриаг чинь тасалж байгаад уучлаарай, гэхдээ цаг хэмнэх үүднээс асуултаа шууд тодорхой асуугаарай’’ гэх мэтээр эелдгээр тайлбарыг нь зогсоож болно.

[9] Асуултын карт буюу асуултаа бичиж өгөх цаас бэлдэж тавиад, ашигла (or Slido.com).

Асуулт гарах үед шууд цаасан дээр бичээд, ангид байрлуулсан хайрцаг руу хийж байхыг хүүхдүүдэд хэлж сануул. Завсарлагаа бүрээр хайрцгийг шалгаж, хоёр асуултыг сугалж, хариулт өгнө. Хэдийгээр асуух чухал асуулт байгаа ч хүүхдүүдийн дунд асууж чадахгүй байгаа бүрэг ичимхий хүүхдүүдийг ингэж зоригжуулах боломжтой. Өөрийнх нь нэрийг, асуултыг нууцлахыг хүссэн хүүхдүүдийн хүсэлтийг хүлээн авч, тусдаа уулзаад асуултад нь хариулах боломж гаргаарай. Хэрэв нэг асуулт олон давтагдвал тухайн сэдвээр хичээлдээ багтааж оруулаарай.

[10] Тэднээс асуулт асуу.

Өөр газруудад хийж байсан сургалтууд дээр олон удаа тавигдаж байсан асуултуудыг асуу. Оролцогч хүүхдүүд чинь адил асуулт асуумаар байгаа ч олон хүүхдийн өмнө асууж зүрхлэхгүй байж магад шүү дээ.

[11] Хэрэгтэй юм л ярь, хэрэггүй бол орхи.

Ялангуяа, бэлгийн харьцааны тухайд шаардлагатай, тустай зүйлийг л зааж ярь. Жишээ юм уу өөрийнхөө амьдралд болж байсан зүйлсээс хуваалцах бол гол санаагаа илэрхийлэх зүйлийг л оруулаад, илүү нэмэлт мэдээлэл өгөхөөс зайлсхий. Жишээлбэл, бэлгийн харьцааг хэтэрхий зураглаж дүрсэлсэн байдлаар өсвөр насныхны сонирхлыг буруу тийш өдөөх юм уу тэдэнд эвгүй хачин мэдрэмж төрүүлэх хэрэггүй. Асуулт асуугаагүй л бол шаардлагатай мэдээллээс дэлгэрүүлж юм ярих хэрэггүй. Өсвөр насны хүүхдүүд цааш нь ухаж түнхэж мэдмээр байвч маргаантай сэдэв рүү хөтлөхөөр байх юм бол тухайн асуултыг өөр тийш чиглүүлэх юм уу тайлбарлаад болиул. Шаардлагатай бол, энэ асуултад огт хариулахгүй, эсвэл сургалтын үеэр хариулахгүй гэдгээ хэлж өг. (2-р зөвлөгөөг хар).