Zoezi 1: Mchezo Uliopo

Lengo

Kuwasaidia washiriki kuelewa wema na ubaya wa michezo ya mitandaoni na jinsi ya kufurahia kuzama kwenye hii michezo kwa usalama na kuwajibika huku wakiweka mipaka inayofaa.

Mahitaji

• Tumia mifano 3 au 4 ya meme za michezo (Tafuta mtandaoni picha za “meme za michezo”).

Tumia picha kuakisi baadhi ya faida na hasara za michezo ya mitandaoni. Tafadhali hakikisha kuwa uteuzi wako hauna maudhui ya ngono, lugha chafu au vurugu ambayo inaweza kuleta usumbufu.

Maagizo

Waweke washiriki katika vikundi vidogo au wahimize kuinua mikono yao ili kuchangia mjadala wa darasa. Washiriki wachague meme za michezo zinazowavutia zaidi—zile wanazoweza kuzitambua zaidi. Waambie waeleze ni kwa nini.

Baada ya mwingiliano huu, endelea kuwauliza washiriki wakueleze faida na hasara za michezo mtandaoni, na uandike majibu yao kwenye ubao mweupe.

ULIZA: Unafikiri vijana wanawezaje kucheza kwa usalama na kwa kuwajibika wakiwa na mipaka na vikomo?

SHUGHULI MUHIMU
Zoezi 1: Mchezo Uliopo (Mbadala)

Lengo

Kuwasaidia washiriki kuelewa wema na ubaya wa michezo ya mitandaoni na jinsi ya kufurahia kuzama kwenye hii michezo kwa usalama na kwa kuwajibika huku wakiweka mipaka inayofaa.

Mahitaji

• Ubao mweupe. Maka za rangi tofauti

Maagizo

Wakusanye washiriki katika vikundi vidogo kwa ajili ya majadiliano au wahimize kutoa majibu yao kwa sauti kubwa.

Waombe washiriki kuorodhesha faida na hasara za uchezaji mtandaoni.

Andika ubaoni wakati washiriki wanapotaja majibu yao. Hitimisha shughuli hii kwa maswali haya.

ULIZA: Unafikiri vijana wanawezaje kucheza kwa usalama na kuwajibika wakiwa na mipaka na vikomo vya afya?

Kwa mashirikiano ya kina, wawezeshaji wanaweza kuendeleza majadiliano yao na maswali haya.

• Je, unafikiri ni kiasi cha muda gani unaofaa kwa michezo ya mitandaoni?
• Je, unafikiri michezo ya video yenye jeuri/vurugu husababisha watu kuwa na jeuri/vurugu katika ulimwengu wa kweli? Toa sababu kwa nini ni hivyo au sio hivyo?
• Je, unapaswa kutumia pesa kwa ajili ya michezo ya video? Kwa nini ndio au kwa nini sivyo? Ikiwa ndio, unafikiri unapaswa kutumia pesa kiasi gani?
• Je, unadhani ni mipaka gani ya michezo ya video inaweza kuwa mizuri kwako? Kwa nini?
• Je, unafikiri kuna uwiano gani mzuri kati ya shughuli za skrini na shughuli zisizo za skrini? Unawezaje kufikia usawaziko huo?
• Unapotangamana na wengine mtandaoni, ni tabia zipi unafikiri hazikubaliki? Utafanya nini ukiona wengine wanashiriki kwa njia hiyo?

Zoezi 2: Mchezo Mzuri

Lengo

Kuwasaidia washiriki kugundua vipengele vinavyofanya michezo ivutie sana, na mitego yake (matatizo).

Mahitaji

• Kukagua video maarufu ya mtu wa kwanza akipiga risasi (FPS):

Maagizo

Waweke washiriki katika vikundi vidogo kwa ajili ya majadiliano au wahimize kutoa majibu yao kwa sauti kubwa. Wanafunzi wajadili mambo ya kusisimua ya uchezaji wa video na mitego yake.

Uliza: Kwa nini ni vigumu kuacha kucheza michezo ya mtandaoni? Ni vipengele gani vinavyoifanya kuvutia sana?

• [majibu yanayowezekana: msisimko wa kufikia kiwango kipya; kutotaka kuachana na wachezaji wenzako, n.k.]

Je, kuna programu maalum za michezo ya mitandaoni au aina ambazo zinaleta “uraibu” zaidi?

• (k.m., Saga ya Kuponda Pipi, Ninja ya Matunda)

Tunaweza kujifunza nini kutokana na michezo ya mitandaoni?

• [majibu yanayowezekana: uongozi, kazi ya timu, taaluma inayowezekana ya michezo ya mitandaoni, n.k.]

Je, kuna matatizo gani ya michezo ya mtandaoni siku hizi?

• [majibu yanayowezekana: lugha chafu, tabia za kijeuri/vurugu, kucheza kwa muda mrefu sana, uraibu]

Tufanye nini basi sisi ili tusiwe na uraibu wa michezo”?

Ulimwengu pepe ni mahali pa kuvutia kwa sababu unaweza:

• Kuchukua majukumu ambayo kwa kawaida usingeyaweza
• Kufanya mambo ambayo huna uwezo wa kufanya kama binadamu
• Kujichagulia nafsi, maumbile ya mwili na vipaji
• Kuwa na udhibiti
• Kuyatoroka mafadhaiko ya siku. Shule, kazi za nyumbani, familia, mnyanyasaji, nk.
• Kuwa sehemu ya hadithi kubwa zaidi. Unazama mchezoni kama sehemu ya simulizi mahiri, changamano na shirikishi ambalo hukuleta katika uhalisia mpya.
• Kushirikiana na wengine. Unapata marafiki wapya unapoalikwa mchezoni, kutumia jumbe fupi kufanya kazi pamoja mnaunda mikakati ya timu.
• Kufanya michezo ya mitandaoni kuwa taaluma na maendeleo ya haraka ya esports.
• Kuboresha ujuzi wa utambuzi, kutatua matatizo, kufanya maamuzi, kufikiri kimkakati, kiwango cha usikivu, ustadi wa mikono, ujuzi wa kompyuta na inaweza kuwasaidia watoto katika kusoma, hesabu na sayansi (kupitia michezo ya wastani.
• https://www.researchgate.net/publication/349489852_Using_Video_Games_to_Improve_Capabilities_in_Decision_Making_and_Cognitive_Skill_A_Literature_Review

Tatizo la Michezo ya Mitandaoni

Tabia - kufichuliwa mara kwa mara kwa vurugu katika michezo ya mitandaoni huathiri tabia. Tabia ya mtu kwenye hiyo michezo huwafanya watu fulani kuathiriwa zaidi na jeuri baada ya kumuona. Bila kujali kama mtu anakuwa na jeuri kwa sababu ya michezo ya mtandaoni, mtu yeyote anaweza kutohisi vurugu na kutopenda vurugu katika maisha halisi. Mtu anapoona matukio ya jeuri/vurugu mara nyingi, inasababisha kukosa huruma kwa wahasiriwa halisi wa vurugu.

• [https://www.apa.org/about/policy/resolution-violent-video-games.pdf]

Dhidi ya jamii - Ingawa michezo mingi inaweza kuwa na jumbe chanya au kuwapatia nafasi vijana wenye haya kuungana na wenzao, kuna hatari pia ya ujumbe dhidi ya jamii au kuwahimiza wachezaji kuona vikwazo kama ni vitu vinavyopaswa kuharibiwa.

Tabia hizi huwa zinaathiri ujuzi wa kujua namna ya kuwa na mahusiano ya kweli na jamii.

Michezo ya video imeundwa ili kuangaza vituo vya zawadi kwenye ubongo wetu kwa kutoa changamoto zinazoendelea, na kutoa dopamini kila tunapokuwa na mafanikio. Tusipokuwa waangalifu, hii inaweza kusababisha msukumo, kutokuwa na subira na kuonyesha hasira mchezo unapokatizwa.

• [https://dl.acm.org/doi/10.1016/j.chb.2011.07.014] [https://www.cbc.ca/news/canada/montreal/shooting-video-games-health-1.4237361]

Limits - Katika nyumba yoyote, pengine kuna skrini nyingi kuliko wakazi. Fursa za michezo ya mitandaoni ziko kila mahali—kompyuta za kibinafsi, koni za michezo, kompyuta kibao, simu mahiri, n.k. Zaidi ya hayo, mtandao hutoa michezo mingi isiyolipisha hela na bila vizuizi au kanuni za umri unaofaa, muda unaotumika na maudhui. Wakati mwingine, maudhui katika michezo hii yanaweza kuwa kinyume kabisa na maadili yetu, na huna udhibiti wa picha unazoziona (asili ya ngono au vurugu). Matumizi ya kupita kiasi yanaweza pia kusababisha hali ya kuwa na msisimko mkubwa wakati wote.

“Msisimko unajitokeza kwa njia tofauti kati ya mtu na mtu, unaweza kujidhihirisha kwa ugumu wa kuzingatia, kudhibiti hisia, kudhibiti msukumo, kufuata maagizo na kuvumilia fadhaa.” -Fiona Swanson, mfanyakazi wa kijamii wa kliniki katika Saikolojia huko Mankato, Minnesota.

• [https://www.mayoclinichealthsystem.org/hometown-health/speaking-of-health/are-video-games-and-screens-another-addiction]

Mfiduo - Kuua ni njia tu ya kuondoa adui bila madhara kwako. Kulingana na Chuo cha Marekani cha Madaktari wa Watoto, 85% ya michezo ya video, hata ile iliyopewa alama ya “E kwa kila mtu,” ina baadhi ya vipengele ambapo mchezaji hudhuru mwingine kimakusudi.

• [https://edition.cnn.com/2016/07/25/health/video-games-and-violence/index.html]

Uraibu - Watafiti wamegundua kwamba kuna mabadiliko ya kiutendaji na ya kimuundo katika neva za waraibu wa michezo ya mtandaoni, kwani wanapowawekea ishara za michezo ya mitandaoni inayoleta tamaa, mfumo wa neva unakuwa na mabadiliko ya aina fulani. Mabadiliko haya ya neva kimsingi ni sawa na yale yanayoonekana katika waraibu wa matatizo mengine.

• [https://www.frontiersin.org/articles/10.3389/fnhum.2017.00248/full]

Dkt. Mitch Prinstein, mwanasaikolojia wa kimatibabu na afisa mkuu wa sayansi wa Shirika la Kisaikolojia la Marekani, alionyesha wasiwasi wake kwamba wakati wa michezo ya mtandaoni, kijana anaweza kujifanya na kucheza kama mtu mwingine ambaye sio ubinafsi wake. Hii ni hatari kwa vijana ambayo inaweza kuathiri kujitambua uhalisi wao wenyewe wakiwa hawako mtandaoni. Vyombo hivi vipya, na uwezekano huu mpya, unaweza kutumika kwa wema au kwa uovu”

Unaweza kucheza kwa usalama na kwa kuwajibika, ukiwa na mipaka na vikomo vinavyofaa, ukitumia miongozo hii michache.

Jipanue - Chunguza mambo yanayokuvutia katika uchezaji wa mtandaoni kwa kutembelea maeneo mbalimbali, watu na mada zinazohusiana na mchezo unaoufurahia. Iwapo unapenda michezo yenye muktadha wa kitamaduni, nenda kwenye jumba la makumbusho linaloonyesha vipengele vya kihistoria. Ikiwa unajihusisha na michezo ya spoti, jaribu michezo yenyewe halisi. Itakushangaza jinsi ambavyo utaboreshwa na mambo hayo.

Uwezekano - Panua uchezaji wako uwe ni zaidi ya kucheza tu mtandaoni. Chunguza jinsi michezo hii inavyotengenezwa hasa vipengele vya ubunifu na ufundi. Pia uangalie utungaji wa hadithi, muziki unaoambatana nazo, wanavyoziuza na hata talanta ya sauti zinazotumika kuongea. Fanya uchunguzi juu ya uwezekano wa kuunda mchezo wako mwenyewe na kila kinachohitajika kuufanikisha. Uwezekano wa kugeuza kupenda kucheza michezo kukawa taaluma yako unasisimua.

Tumia Mzani - Haijalishi jinsi ambavyo unazama na hata kuona uhalisi wa ulimwengu pepe, kamwe hautachukua nafasi ya mawasiliano na watu ana kwa ana. Weka mipaka ya michezo ya mitandaoni na uthamini mahusiano halisi na watu. Onyesha ukomavu na heshima kugawanya muda wako kati ya kucheza na wazazi wako. Utashangazwa na jinsi wazazi wako watakavyokufurahia unapoonyesha kuwajibika.

Usalama - Tabia nzuri za kucheza michezo mtandaoni ni kujua jinsi ya kukaa kwa usalama mtandaoni. Usiwahi kufichua taarifa za kibinafsi na maelezo yako na ya familia yako kwa mtu yeyote—hata marafiki unaowajua. Usipange kamwe kukutana na mtu ana kwa ana ambaye umekutana naye mtandaoni peke yako bila mtu mzima unayemwamini.

Orodha - Amua orodha ya vile utavyovifanya au vile ambavyo hutavifanya. Kwa mfano: Nitaweka kikomo cha muda wa kuwa kwenye michezo yangu mtandaoni; nitakuwa na heshima ninaposhiriki na wengine mtandaoni; nitamweleza mtu mzima ninayemwamini kama jambo baya likinitokea wakati ninacheza; Sitashiriki katika michezo iliyokadiriwa kuwa ya watu wazima (jifunze kuhusu kufaa kwa michezo kupitia kategoria za ukadiriaji wa mchezo wa ESRB: https://www.esrb.org) ; Sitaanza mchezo wangu ikiwa sijatimiza wajibu wangu mwingine kama vile kazi za shule, kazi za nyumbani na miradi.

Kwa ufahamu wa kina zaidi juu ya ulimwengu wa michezo ya mitandaoni:

• https://www.psychologyofgames.com/archives/

Vidokezo kwa wawezeshaji:
Vidokezo kwa wawezeshaji:Wawezeshaji hawana haja ya kucheza kila mchezo ambao vijana wanacheza, lakini itasaidia kujua sheria na masharti machache ya michezo ya mitandaoni. Hapa kuna baadhi ya misingi:

Kwenda Ndani Zaidi

Mnamo mwaka wa 2018, Shirika la Afya Ulimwenguni (WHO) liliainisha uraibu wa michezo ya mitandaoni (ugonjwa wa michezo ya mitandaoni) kama hali ya afya ya akili.

• “Uchunguzi unaonyesha kwamba matatizo ya michezo ya mitandaoni huathiri sehemu ndogo tu ya watu wanaojihusisha na shughuli za michezo ya kidijitali au video. Hata hivyo, watu wanaoshiriki katika michezo ya mitandaoni wanapaswa kuwa waangalifu kuhusu muda wanaoutumia kwenye shughuli za michezo ya mitandaoni, hasa ikiwa ni kutofanya shughuli nyingine za kila siku, pamoja na mabadiliko yoyote katika afya zao za mwili au kisaikolojia na mahusiano yao na jamii ambayo yanaweza kutokana na mtindo wao wa tabia ya michezo ya mitandaoni.” -WHO

Sio tu kwamba mchezo wa video unaweza kuwa wa matatizo na unahusishwa na athari chanya na mahusiano ya kijamii, lakini pia unaambatana na dalili za kisaikolojia, mikakati ya kukabiliana na hali mbaya, hisia hasi, kutojithamini, kupendelea upweke, na utendaji duni shuleni.

Maswali yafuatayo yanatoa zana rahisi ya uchunguzi ili kuwasaidia vijana kuchakata ikiwa tabia zao za uchezaji zimeanza kuwa kitu kinachoweza kuwadhuru.

• Imetolewa kutoka kwa Mwongozo wa Uchunguzi na Takwimu wa Matatizo ya Akili, (DSM IV), (Mataifa, Sim, Khoo & Choo, 2007)

Kumbuka kwamba maelezo katika waraka huu hayakukusudiwa kuchukua nafasi ya ushauri wa kitaalamu wa matibabu, utambuzi au tiba. Tafadhali wasiliana na mshauri au mtaalamu kwa usaidizi zaidi.

SHUGHULI MUHIMU
Zoezi 3: Mitandao ya Kijamii na Wewe

Lengo

Kusaidia washiriki kudhibiti teknolojia yao ili wanufaike na kustawi ulimwenguni wanamoishi kulikojaa mitandao ya kijamii.

Usuli

Dunia inaonekana kuwa ndogo zaidi siku hizi za mitandao ya kijamii. Imekuwa jukwaa bora la kuonyesha wewe ni nani (au unataka kuwa nani), kuendelea kuwasiliana na marafiki wa sasa, kuungana tena na marafiki wa zamani, na kuwasiliana na kile kinachotokea katika maisha ya marafiki zako. Majukwaa ya mitandao ya kijamii yamekuwa nafasi ya kuandaa mikusanyiko, vikundi vya maslahi, na vya misaada mbalimbali. Lakini haya mahusiano ya mitandaoni je yanaweza kuimarika? Je, mahusiano ya ulimwengu pepe ni sawa na mahusiano ya ana kwa ana? Kutegemea mahusiano ya mitandao ya kijamii kunaweza kutoa hisia potofu za urafiki na sio mbadala wa jambo halisi.

Je, itakushangaza kwamba wataalamu wa teknolojia wa wakati wetu huona muda wa kutumia mtandao kama kitu kibaya na huweka mipaka mikali kwa muda wa skrini wa watoto wao wenyewe?

Shida kuu ya mitandao ya kijamii ni hali yake ya uraibu na inahusishwa na watu kutokuwa na furaha, wasiwasi, unyogovu na usingizi duni.

Mahitaji

• Ubao mweupe. Maka za rangi tofauti

Maagizo

Wakusanye washiriki katika vikundi vidogo kwa ajili ya majadiliano au wahimize kutoa majibu yao kwa sauti kubwa.

Waombe washiriki kuorodhesha wanachopenda na wasichokipenda kuhusu mitandao ya kijamii.

Andika majibu ya wanayoyatoa washirika ubaoni. Hitimisha shughuli hii kwa maswali yafuatayo.

ULIZA: Unafikiri vijana wanawezaje kuwa washawishi chanya (badala ya kushawishiwa) na kuleta mabadiliko katika nafasi hii?

Kwa mashirikiano ya kina, wawezeshaji wanaweza kuendeleza majadiliano yao na maswali haya.

• Je, watu wametumiaje mitandao ya kijamii kwa manufaa?
• Je, watu wametumiaje mitandao ya kijamii kwa ubaya?
• Je, umewahi kuhisi kama unapaswa kuangalia mitandao yako ya kijamii mara kwa mara? Nini kinatokea usipofanya hivyo?
• Je, unadhani unatumia muda mwingi kwenye mitandao ya kijamii? Eleza.
• Je, ulishawahi kutumia simu yako kuepuka mazungumzo au hali zisizokufurahisha? Nini kinaweza kuwa mbadala na si kutumia simu yako?
• Unawezaje kupumzika vizuri? Je, mitandao ya kijamii inaingiaje katika malengo yako ya kupumzika vizuri?
• Je, unatambua kuwa mitandao ya kijamii imeundwa ili kukufanya uangalie mtandao kwa bidii kwa muda mrefu iwezekanavyo? Je, umeshafanya hivi au kuona dalili ukiwa kwenye majukwaa unayoyapenda?

Zoezi 4: Maungamo ya Mitandao ya Kijamii

Lengo

Cheza mchezo wa bingo na uone upande wa kejeli wa mitandao ya kijamii.

Mahitaji

Kadi ya Bingo ya Maungamo ya Mitandao ya Kijamii.

Je, Unatumia Teknolojia au Inakutumia Wewe?

Nimeanguka kwenye shimo refu. [kunaswa katika hali ya kushangaza, ya kutatanisha au isiyo na mantiki, na mara nyingi ni ngumu kutoka]	Nimeangalia mtandao badala ya kulala, kusoma au kuhusiana na watu ana kwa ana .	Nilitumia muda mrefu kujipiga picha nzuri au niliiweka kwa gramu [Instagram].
Nimepata maoni kwenye chapisho langu kutoka kwa mtu nisiyemfahamu kabisa [nani huyo].	Nihudhurie Hakuna Majuto® ili kujifunza jinsi ya kudhibiti [kwa hakika, ninyi nyote].	Nililiona tangazo likitokea kwenye mipasho yangu nilipokuwa nikilifikiria [inatisha]
Naliwafuatia watu ambao walinifanya nijisikie vibaya au hata siwapendi [kwa nini].	Nilivunja urafiki kwa sababu ya mtazamo na maoni yake ya kipuuzi [hiyo ni kweli].	Nilichapisha makala bila kusoma ujumbe wote [Vichwa vya habari ni bora zaidi]

• Imetolewa kutoka Maabara ya Matatizo ya Kijamii na Mfiduo

Maagizo

Wagawe washiriki katika vikundi au waambie watafute mshirika wa karibu nao.

Piga picha ya kadi ya bingo na simu yako na utumie lebo ya simu yako au programu ya kuhariri ili utumie simu kucheza bingo. (Kwa warsha wa mtandaoni, unaweza kupiga picha ya skrini na kutumia kalamu.)

Weka mviringo kwenye maungamo yako, na uonyeshe kadi yako kwa kikundi au mshirika wako na uchague kigae kimoja ili kushiriki uzoefu wa kibinafsi.

Katika vikundi au wawili wawili, jadili jinsi unavyoweza kuchukua hatua kupunguza athari mbaya za teknolojia hizi kwenye maisha yako.

Zoezi 5: Mtanziko wa Mitandao ya Kijamii

Lengo

Kuwa na majadiliano ya uwazi na washiriki kuhusu swali hili: Je, teknolojia kama vile mitandao ya kijamii inatusaidia au inatuumiza?

Mahitaji

• KIPENGELE CHA VIDEO: Matatizo ya Kijamii - Ushawishi wa mitandao ya kijamii kwenye unyogovu na tabia ya vijana (2:15)

Maagizo

Tazama klipu ya video na uwaombe washiriki kuweka maanani nambari na mwenendo.

Wakusanye washiriki katika vikundi vidogo kwa majadiliano au wahimize kutoa majibu yao kwa sauti kubwa baada ya kutazama klipu ya video.

Vidokezo muhimu kutoka kwa klipu:

• Netflix ilichapisha hali halisi ya “Tatizo la Kijamii” (Septemba 2020) kuhusu athari za mitandao ya kijamii na jinsi inavyotumia saikolojia kudhibiti maisha yetu.
• Theluthi moja ya watu wazima wa Marekani—na karibu nusu ya wale wenye umri wa miaka 18–29—wanasema wako mtandaoni “karibu wakati wote.” [Kituo cha Utafiti cha Pew, 2019]
• Vijana wanaotumia saa tatu kwa siku au zaidi kwenye vifaa vya mitandaao wana uwezekano wa 35% zaidi, na wale wanaotumia saa tano au zaidi wana uwezekano wa 71% wa kuwa na hatari ya kujiua kuliko wale wanaotumia chini ya saa moja. [iGen, 2017]
• Utafiti wa watu 5,000 uligundua kuwa matumizi sana ya mitandao ya kijamii yanahusiana na watu binafsi kuripoti upungufu wa afya ya akili na mwili na kutoridhika kwa maisha. [Jarida la Marekani la Epidemiology, Feb. 2017]
• Nchini Marekani, matukio ya kujidhuru na kujiua katika miaka 10 iliyopita (tangu 2011-2013) yameongezeka zaidi ya mara mbili (62% kwa kujidhuru, 7% kwa kujiua) kwa wasichana wa umri wa miaka 15-19 na karibu mara tatu (182% kwa kujidhuru, 151% kwa kujiua) kwa wasichana wenye umri wa miaka 10-14.
• Ongezeko kubwa lilianza na kuanzishwa kwa mitandao ya kijamii. Katika klipu hii, inazungumzia tatizo la afya ya akili.

Uliza: Ni sehemu gani ya klipu hii ya video inasema na wewe? Je, una uzoefu wa kibinafsi wa kushiriki?

Ni aina gani ya maudhui kwenye mitandao ya kijamii huwa yanakufanya ujisikie vibaya? Je, unayaona mara ngapi?

Je, unadhani mitandao ya kijamii inaundaje tabia zako za kila siku?

• Upende usipende, mitandao ya kijamii ni sehemu ya ulimwengu wetu halisi na pepe. Kuitumia kwa kiasi wakati huo huo tukidumisha urafiki na mahusiano katika ulimwengu wa kweli ni muhimu. Kujua athari za mitandao ya kijamii kwenye afya ya akili zetu kutatusaidia kuwa na nia ya kuweka mipaka na kustawi katika anga hii pepe.

Vidokezo kwa wawezeshaji:
Tuwafundishe vijana kutumia mitandao ya kijamii vizuri na kuwa na ushawishi mzuri. Tunahitaji kukiri mambo mazuri juu yake. Ikiwa tutazungumza tu na vijana kuhusu jinsi mitandao ya kijamii ilivyo mibaya, tutawatenga na kushindwa kuwatayarisha kufanikiwa katika nafasi hii.

Inaelimisha. Kuna maudhui yasiyo na mwisho ya kutufundisha kuhusu jambo lolote chini ya jua.

Inaunganisha na hutusaidia Kuwasiliana. Imeruhusu uhusiano mkubwa na wa kina na watu wengine. Imetusaidia kuwasiliana na mtu yeyote duniani kote, wakati wowote. Inatusaidia kukuza ujuzi wa kijamii.

Inatupatia Sauti. Sio kila mtu ana fursa ya kuingia kwenye vyombo vya habari vya kawaida kama televisheni na redio. Imewapa watu wengi sauti na kwa kuongezeka kwa wafuasi, ujumbe wao unasikika kwa njia za nguvu.

Inatupa Kufikia Wengi. Haitoi tu maudhui bali pia kufikia watu kutoka kwa uzoefu mbalimbali na asili tofauti. Tunapata kujifunza kuhusu matukio ya ulimwengu na mambo yaliyopo nje ya mazingira yetu ya karibu. Inapanua mtazamo wetu wa ulimwengu na kutuwezesha kuwa raia wanaoshughulika katika jumuiya.

Inatia Moyo na Inafurahisha. Inatoa maudhui ya kuinua na kuchekesha na inaweza kuwa jumuiya ambayo inatumika kama faraja kwa watu walio wapweke, wanaopambana na maisha, na waliokumbwa na masuala ya afya ya akili. Kicheko kinaweza kuwa dawa nzuri.

Mtu aliyeandika mtandaoni hajulikani ni nani. Kutokujulikana kunawarahisishia watu kuandika maneno ya chuki na ukatili kwa mtu mwingine ambaye hawajawahi kukutana naye au ambaye kamwe hawatakutana naye. Mfano wa kusikitisha wa hili ni hadithi ya Amanda Todd, kijana aliyejiua baada ya kudhulumiwa mtandaoni kwa kuwa alituma ujumbe wa ngono.

• [https://www.newyorker.com/culture/culture-desk/the-story-of-amanda-todd]

Inatufanya tujihisi kuwa duni. Kujilinganisha kila wakati na mwili “mkamilifu” na maisha “makamilifu” huathiri kujithamini kwetu. Tunajisikia vibaya tunapokosa kupendwa vya kutosha mtandaoni na tunahisi kuwa hatufikii picha ya maisha bora tunayoyaona mtandaoni kila wakati.

Inakengeusha. Tunakengeushwa kila wakati arifa ya simu inapotuarifu kuingia kwa ujumbe, na mara nyingi ujumbe ni kuhusu jambo dogo. Ni desturi yetu kukusanyika na marafiki ili kuongea —lakini maongezi yanakatizwa na arifa za simu zetu mara kwa mara.

Inahusu Kutosheka Papo Hapo. Mtandao umetuunganisha kwa hivyo tunatarajia watu wengine watujibu mara moja, wasipofanya hivyo tunakasirika. Pia tunaona kama ni lazima kujibu kila ujumbe tunaoupokea na tunashindwa kuwafurahia watu tulionao, au tunavurugika wakati tukiwa kazini.

Ni kuhusu kuweza kupata kwa wingi maudhui na taarifa . LAKINI, inakuwa vigumu kutambua ni habari gani ni za thamani au za kutegemewa. Kuweza kufikia jumuiya nyingine nyingi ni vizuri lakini pia ni hatari. Unaweza kushawishiwa polepole kuchukua maadili kutoka kwenye jumuiya hizi ambayo ni kinyume cha maadili yako au ya familia yako. Kupata habari kwa wingi pia huleta hofu (Kujihisi Kupungukiwa) kwa sababu sasa tunajua mambo mengi zaidi ya yaliyo uzoefu wetu

Inachukua Muda. Tunaweza tukawa hatufanyi kitu chochote kibaya kwenye mitandao ya kijamii lakini hatufanyi chochote kizuri kwani mtandao unachukua muda na nguvu zetu nyingi na kutuzuia kujenga mahusiano na ujuzi, kwa vile muda mrefu tunautumia kwenye huu ulimwengu pepe.

Kama chombo kilichoundwa kwa sababu nzuri ya uhusiano wa kibinadamu, kina mapungufu yake. Maandishi, picha, meme na emoji haziwezi kujaza kina na wingi wa mwingiliano wa ana kwa ana.

Hatari ya Kuibiwa Vitambulisho Vyako

Taarifa yoyote unayoweka kwenye mtandao (anwani ya barua pepe, maelezo ya kadi ya benki, tarehe ya kuzaliwa, wanafamilia, elimu yako, historia ya kazi, n.k.) inaweza kufikiwa na kutumiwa vibaya na mtu mwingine kwa niaba yako. Taarifa hizi zinaweza kutumiwa na “wezi” wanaojifanya kama kwamba wao ni wewe na wakafikia rasilimali au marupurupu yako. Kadiri unavyoweka habari zako mtandaoni, ndivyo unavyojihatarisha zaidi. Sio salama au busara kutembea barabarani na jina na anwani yako vimeandikwa kwenye shati lako, sasa kwa nini uweke habari kama hiyo kukuhusu kwenye mtandao?

Kila wakati angalia mipangilio yako ya faragha ili kuzuia umma kufikia mambo yako ya kisiri?

Hatari ya Ukosefu wa Mipaka

Mipaka ya mtandaoni mara nyingi hukosekana—kutoka kwa kushiriki mara nyingi sana au kuunganishwa na watu usiowajua. Inapashwa kututia wasiwasi jinsi ilivyo rahisi mtandao kuwa na maudhui yasiyofaa (maudhui ya ngono, vurugu au ya kutatanisha). Kushiriki picha mtandaoni ukifanya mambo ya kipuuzi na ya kitoto kunaweza kukachekesha ukiwa na umri wa miaka 15, lakini picha hizi zinaweza kukudhuru baadaye maishani, kwa mfano, mwajiri mtarajiwa au mama mkwe anapokutafuta mtandaoni. Hata kama picha uliyoweka wewe imeshaondolewa, mtu mwingine anaweza akawa ameichapisha mahali pengine. Alama yako ya kidijitali inaweza kufuatiliwa. Kama huamini hebu tafuta jina lako mtandaoni, uone.

Hatari ya Mitindo

Mitindo mingine ina uwezo wa ajabu wa kuenea na kuwa na uwezo wa kushawishi watu kufanya maamuzi ya kubadilisha maisha yao. Mitindo mingine ni ya ucheshi na mingine ina nia njema kama vile Shindano la Ndoo ya Barafu - Ice Bucket Challenge.

• [https://www.als.org/stories-news/ice-bucket-challenge-dramatically-accelerated-fight-against-als]

Walakini, zingine ni za kushangaza na hatari kabisa kama Shindano la Tide Pod.

• [https://www.washingtonpost.com/news/to-your-health/wp/2018/01/13/teens-are-daring-each-other-to-eat-tide-pods-we-dont-need-to-tell-you-thats-a-bad-idea/]

Vijana nchini Indonesia wamekuwa wakiruka mbele ya malori yaliyo mwendoni barabarani huku wakishiriki katika shindano hatari la TikTok linaloitwa “mzaha wa malaika wa kifo” ambao umesababisha vifo vya watu wawili tayari.

• [https://www.insider.com/teens-indonesia-jumping-front-moving-trucks-in-deadly-tiktok-challenge-2022-6]

Hatari ya Wanyanyasaji wa Mtandaoni na Waviziaji

Unyanyasaji mtandaoni unazidi kuwa ni jambo linaloenea kwa kasi duniani kote, hasa miongoni mwa vijana. Kwa sababu ya upatikanaji mkubwa wa mtandao, na kwa sababu ya urahisi wa kusambaza habari, inakuwa rahisi kwa watu wenye nia mbaya kueneza uvumi, dhihaka, vitisho au kuwaogopesha wengine. Ingawa si vigumu kutambua chanzo cha vitisho na uvumi, athari ya jumbe hizi inaweza kusababisha uharibifu zaidi kuliko inavyotarajiwa. Katika baadhi ya matukio, inaweza hata kusababisha mtu kujiua.

Hatari ya Urembo Mtandaoni

Kuanzia vyumba vya mazungumzo katika michezo maarufu hadi mifumo ya mitandao ya kijamii, watu wanaonyanyasa kingono huwalenga vijana ambao wanaweza kuwahadaa, kuwadanganya au kuwatishia kwa urahisi. Wanachukua fursa ya kwamba vijana wanapotumia mitandao ya kijamii hujibu maombi yasiyo na hatia na kukubali kuunganishwa. Basi wanawaambia maneno ya kuvutia na kuwatia moyo ili wawe na mawasiliano zaidi. Urafiki unaoonekana mwanzoni kutowa na hatia unapoendelea mwishoni mtu anaomba picha za uchi au mazungumzo ya ngono yasiyofaa. “Unyanyasaji wa ngono” pia ni tishio linaloongezeka. Unaweza kutoka kwa mpenzi wa zamani au mtu aliyepata picha au video za ngono za mwathiriwa. Wakitumia hizo na kutishia kuzifichua kwa familia, marafiki au kwenye majukwaa ya umma, wavamizi “hunyanyasa ngono” wakidai picha nyingine za uchi, video au hata kushiriki ngono nao.

Tazama ripoti hizi za ufichuzi kuhusu mada ya urembo wa kingono mtandaoni. Unaweza kuonyesha klipu hizi za video kwa washiriki ili kuleta ufahamu juu ya suala hili. Video Clip: Dating A Predator: “The Teacher” [https://youtu.be/i4iIBEM-gvoMwandishi wa habari wa siri, aliyejificha kama mtoto wa miaka 15, anakutana na mwindaji wa ngono ya watoto ambaye aliwasiliana naye kwenye WeChat. Haikuchukua muda mrefu akamwomba aende naye kwenye chumba cha hoteli.

• KIPENGELE CHA VIDEO: https://www.rage.com.my/predator/

Video Clip: Social Media Dangers Exposed by Mom Posing as 11-Year-Old

• [https://youtu.be/dbg4hNHsc_8]

Mama mwenye umri wa miaka 37 anajifanya kama msichana wa miaka 11 ili kufichua hatari zinazowakabili watoto kwenye majukwaa ya mitandao ya kijamii kama vile Instagram, Snapchat, TikTok, na Kik. Wakiachwa bila kusimamiwa, watoto wadogo wanaweza kukabiliwa na wavamizi wa mtandaoni, na unyanyasaji wa kisaikolojia ndani ya dakika chache.

Tunaangazia maswala haya ili kuleta ufahamu na sio hofu. Tunaamini kujifunza kutumia mitandao ya kijamii vizuri na kwa usalama kunawezekana. Badala ya kufuta akaunti yako ya mitandao ya kijamii au kuikumbatia ovyo, unaweza kuwa na hekima na utambuzi kuwa mshawishi chanya badala ya kuathiriwa vibaya.

Unafikiri vijana wanawezaje kuwa washawishi chanya na kuleta mabadiliko kwenye nafasi hii?

Kanuni Ni Muhimu. Kuna sababu nzuri kwa nini tovuti za mitandao ya kijamii zina ruhusu watu wa umri usiopungua miaka 13. Hii ni kwa sababu za kisheria na usalama/faragha. Shiriki kwenye tovuti zinazofaa umri wako, hii itakusaidia kukaa salama. Japo mipangilio ya faragha sio mikamilifu lakini inasaidia sana. Chukua muda ujifunze mipangilio na udhibiti wa faragha inayokufaa.

Chapisho Lako Ni Muhimu. Fikiri kabla ya kuchapisha. Kila kitu tunachochapisha kinaweza kuonekana na hadhira kubwa. T.H.I.N.K (FIKIRI) kabla ya kuchapisha:

• T: ni kweli? Chapisha taarifa ambazo una uhakika 100% ni za kweli. Ikiwa una shaka, usiichapishe.
• H: Je, linasaidia? Je, chapisho langu litasaidia au kuwa la manufaa kwa hadhira yangu? Ikiwa ni “hapana,” fikiria tena ujumbe wako.
• I: Je, linatia moyo? Sio machapisho yote yanayokusudiwa kuhamasisha au kutia moyo, lakini hatupaswi kutumia mitandao ya kijamii kama jukwaa la kulalamika au kuwakatisha tamaa wengine. Fikiri upya chapisho lako ikiwa ni la kutoa maoni hasi au kulalamika tu.
• N: Je, ni za lazima? Nani atafaidika na habari hii? Je, unasambaza habari ambazo wengine wanapaswa kujua? Ikiwa ndivyo, basi ichapishe! Lakini ikiwa unashiriki habari za kibinafsi au kusengenya, basi usizichapishe.
• K: Je, zina fadhili? Kumbuka kuwa kejeli ni ngumu kutafsiri mtandaoni. Kuna mtu anaweza kutafsiri chapisho lako kama la kuumiza? Kinachoonekana wazi kwako kinaweza kisiwe wazi sana kwa wengine.

Kusuluhisha Migogoro. Usiepuke ugomvi wa ana kwa ana na badala yake ukawasilisha “mawazo” yako kwenye mitandao ya kijamii. Kuwasiliana ana kwa ana na walengwa wako ni njia bora zaidi. Tengeneza nafasi za kuunganishwa na kuongea, sio za kuchanganyikiwa na machafuko.

Omba Ruhusa. Usiweke mtandaoni picha za watu wengine bila idhini kutoka kwa watu wamiliki wa picha hizo.

Tabia. Uwe mtu mwenye adabu wakati wote. Mheshimu kila mtu na usiweke mtandaoni chochote ukiwa na hasira. Fuata Kanuni Bora—Watendee wengine jinsi unavyotaka kutendewa. Watendee na kuzungumza juu yao mtandaoni kama vile ambavyo ungewatendea na kuzungumza nao ana kwa ana. Huwajibikii jinsi watu wanavyoguswa, lakini ni jambo la kuzingatia ikiwa chapisho litamfanya mtu mwingine ajisikie vibaya.

Mambo ya Jumuiya. Endelea kuwasiliana na jumuiya inayoaminika ambayo unajua itakuwa ushawishi mzuri kwako

SHUGHULI MUHIMU
Zoezi 6: Kuyafikiria Upya Maisha Yangu ya Kidijitali

Lengo

Kuwawezesha washiriki kubadilisha jinsi wanavyotumia vyombo vya habari .

Mahitaji

• Daftari

Maagizo

Waombe washiriki wakamilishe taarifa iliyo hapa chini ili kuwasilisha jukumu la vyombo vya habari vya kidijitali katika maisha yao:

• Maisha yangu ya kidijitali ni kama ________________________ , kwa sababu ____________________________.

Mifano:

• Maisha yangu ya kidijitali ni kama dirisha la dunia, kwa sababu linaniruhusu kuona kila aina ya mambo mapya na kunipatia mafikara mengine mapya.
• Maisha yangu ya kidijitali ni kama kifaa kiendacho kasi chini na juu (roller coaster), kwa sababu yananisisimua na yananijaza heka heka.
• Maisha yangu ya kidijitali ni kama tafrija ambapo ninakutana na watu wengi tofauti, kwa sababu inasikika kwa sauti kubwa, bila kudhibitiwa, na bado, inanifurahisha.

Changamoto kwa washiriki

Fanya mpango wa jinsi ambavyo ungependa kubadilisha tabia yako ya mitandao ya kijamii. Fikiria ni wakati gani utafanya kitu tofauti na unavyofanya sasa na kitu gani unachoweza kufanya badala yake. (Kubadilisha tabia si rahisi. Usifikirie tu kile ambacho hutafanya. Orodhesha mambo ambayo utafanya pia!)

[Majibu yatatofautiana, yafuatayo ni baadhi ya majibu yanayowezekana]

Changamoto zangu za media ni pamoja na:

• Kuacha kufuata akaunti fulani.
• Kuweka vikomo vya muda kwa siku au kwa programu.
• Kutumia programu ya kufuatilia tabia za midia kama vile Moment au ZenScreen.
• Kuweka muda wa kutotumia kifaa kwa siku, kama vile chakula cha jioni au kazi ya nyumbani.
• Kuchaji simu yangu nje ya chumba changu wakati wa usiku.
  Imechukuliwa kutoka kwa Midia ya Kawaida

SHUGHULI MUHIMU
Zoezi 1: Ponografia ni nini?

Lengo

Kuwezesha washiriri kuelezea maana ya ponografia.

Mahitaji

• Ubao mweupe. Maka za rangi tofauti

Maagizo

1. Gawa kundi hilo katika vikundi viwili, moja likiwa la wanawake jingine la wanaume. Kisha wajadiliane na uwaambie waandike jinsi wanavyoelewa neno “ ponografia”.

• Maneno/misemo inayoweza kutajwa: miili iliyo uchi, wanawake na wanaume wazuri, kushiriki ngono, haramu, vibaya, mtandao, msisimko wa ngono, punyeto.

2. Waonyeshe wasichana majibu ya wavulana, na wavulane wayaone majibu ya wasichana pia. Waonyeshe sasa mitazamo tofauti kati ya wavulana na wasichana au uiongelee baadaye wakati warsha inaendelea. Mitazamo tofauti inayowezekana.

Ufafanuzi:

• Ponografia inarejelea nyenzo yoyote inayoonyesha vitendo vya kuchochea tamaa ya ngono (iliyochapishwa, inayoangaliwa, inayosikika).
• Ponografia ni kitu chochote kilichotengenezwa ili kusababisha msisimko wa ngono kwa watu.

SHUGHULI MUHIMU
Zoezi 2: Ponografia na Ubongo

Lengo

Kuwaonyesha washiriki jinsi ponografia hutengeneza na kuimarisha njia ya neva ndani ya ubongo.

Mahitaji

• Udongo wa mfinyanzi
• Kisu cha plastiki

Maagizo

1. Kwa kutumia udongo wa mfinyanzi tengeneza umbo la ubongo na uushike mikononi mwako ukiwaelekea washiriki.

2. Waeleze kwamba kila tunapokuwa na tukio, njia ya neva inaundwa kwenye ubongo. [Tumia kisu cha plastiki kutengeneza njia kwenye udongo.]

3. Ikiwa tukio lina manufaa, ni rahisi ubongo kupendelea tukio hilo. [Eleza kwamba kama maji yatamiminwa kwenye ubongo, ni rahisi maji hayo kufuata njia ambayo tayari imeishatengenezwa.]

4. Tunapochagua tukio hilo tena, njia iliyokwisha tengenezwa inapanuliwa zaidi. [Tumia ukingo wa kisu cha plastiki kuipatia njia kina zaidi.]

Waeleze:

• Unapotumia ponografia kwa mazoea, unatengeneza njia kwenye ubongo wako zinazokufanya utake kuendelea kutazama ponografia zaidi.
• Uzoefu wetu huunda njia kwenye ubongo. Matukio yanayorudiwa huongeza njia hizi, na kufanya iwe rahisi kwa mtu kuchagua tabia hiyo hiyo kila wakati.
• Kadiri mtu anavyotazama ponografia—na kupata kuridhika, ndivyo anavyotaka kuendelea kutumia ponografia.
• Kwa sababu njia imeisha tengenezwa kwenye ubongo, ni rahisi sana kurudia na kujihusisha (kutazama ponografia), hii hufanya njia iwe na kina kirefu sana hata inakuwa vigumu kuiacha tabia hii.
• Neuroni ambazo huwaka pamoja huungana pamoja, yaani, ubongo huhusisha shughuli mbili tofauti kuwa moja. Kwa hiyo, baada ya muda, ponografia tu ndiyo inayousisimua ubongo kufanya ngono.
• Unapotazama ponografia na kupata furaha ya ngono, ubongo wako utaunganisha ponografia na furaha ya ngono.
• Hii itazuia uwezo wako wa kupata urafiki wa kweli/kweli wa kijinsia na mwenzi wako katika siku zijazo, kwa sababu ubongo wako badala yake utaendelea kuhusisha uhusiano wa kimapenzi na picha za ponografia.
• Kimsingi, ponografia ni uraibu na inasisimua sana akili zetu. Kwa sababu hii, ponografia inaleta tishio kubwa kwa jinsi akili zetu zinavyofanya kazi kawaida.
• Ikiwa ponografia ambayo inatazamwa ina vitu vilivyo na vurugu, uchawi, ubakaji, udhalilishaji au aina zingine zozote zisizo na kikomo za ponografia potovu, mambo haya huanza kuwa yale ambayo mtazamaji anadhani kuwa ni ya kuvutia na yanayo hitajika.
  https://fightthenewdrug.org/true-story-how-porn-twisted-my-sexuality/
• Kuna hadithi za wanaume na wanawake wanaotumia ponografia mara kwa mara, ambao hawawezi kusisimka kingono wanapokuwa na wenzi wao wa ndoa. Kwa kweli wanaona ponografia kuwa yenye kusisimua zaidi kuliko ngono na wenzi wao wa ndoa.

Wakumbushe washiriki kuwa ponografia SIO uhusiano dhabiti wa undani.

Ina madhara

Kwa sababu lengo lake kuu ni kuzua tamaa ya ngono, inadhuru ndoa na mahusiano dhabiti.

Watu katika tasnia ya ponografia mara nyingi ni wale wanaonyonywa. Tasnia ya ponografia inahusishwa na ukahaba na biashara ya kuwauza binadamu ili kuwatumia kingono. Kwa kulipia na/au kutazama ponografia, inahimiza unyonyaji na madhara ya wale walio katika tasnia hiyo.

Huenea na kukua

Wataalamu wanasema kuwa picha za ashiki ambazo zinaweza kuchukuliwa bila uzito wowote zinapochapishwa kwenye magazeti, zina uwezo wa kumfanya mtu kutawaliwa na kuwa mraibu wa ponografia. Hatimaye mtu huyo anaweza kuwa mfuasi sugu wa mambo ya ponografia ambayo yanapatikana kwa wingi na kwa urahisi kwenye mtandao.

Ina uraibu

Mtu anapokuwa na mazoea ya kutazama picha za kuamsha tamaa, anakuwa na uchu wa kutaka kuzitazama kila mara. Mara nyingi, waraibu hawa hupata msisimko na kilele chake huwa ni aina ya utulivu na amani inayopatikana baada ya aina fulani ya homoni (serotonin) kutolewa. Hali hii ya kupata punyeto au kujichua ndio humfanya mtu kuirejelea kutazama picha hizi za ashiki mara kwa mara.

Baada ya muda fulani, uraibu wa kisaikolojia hubadilika na kuwa uraibu unaoathiri mtu kimwili. Hii ni kwa sababu uraibu wa picha za ngono hufanya kazi kwa njia sawa na uraibu wa dawa za kulevya. Wakati dawa za kulevya husisimua mtu na kumpa furaha ya aina fulani, ponografia huanzisha utoaji wa homoni ambayo inaleta furaha ya aina yake. Iwapo hali hii itarudiwa mara kwa mara, mtu anaweza akawa na uraibu wa kemikali za kusisimua akili yake. Muathiriwa mara kwa mara hutamani kupata msisimuko wa juu kama tu vile mraibu wa dawa za kulevya hufanya, na anataka kurejelea kuona picha za kuzua ashiki. Hii ndio sababu inakuwa vigumu kwa mraibu wa picha za ngono kuacha kuzitazama licha ya kuwa na nia kuu ya kuacha tabia hiyo.

Zaidi ya hapo, kuzoea picha za ngono huleta tabia ambayo huathiri mtu kisaikolojia ambayo inachangia kukosa hisia. Kama tu vile wanasaikolojia wanaweza wakamsaidia mteja wao kuacha tabia ya kuogopa wadudu kwa kumleta mara kwa mara karibu na wadudu kama vile buibui , mtu aliye na uraibu wa picha za ngono ataanza kukosa mnato anapotazama picha hizo na kuzichukulia kuwa dhaifu. Licha ya picha hizo kuwa na uwezo wa kusisimua mtu kiashiki, mraibu wa picha hizo ataanza kuzichukulia kama za kawaida. Ili kupata msisimuko sawa na aliyokuwa akiupata alipoanza tabia hiyo ya kutazama picha za ngono, itambidi atafute fasihi iliyo na picha za mvuto zaidi, kama kifungo na usagaji (BDSM) ponografia, ngono na wanyama, au ngono ya kulazimishwa kwa wanaoshiriki. Wakati mwingine mraibu anaweza kuenenda katika uzoevu wa starehe hizo kama jambo dhahiri maishani mwake.

Burudani tu

Ponografia ina mathara kwa mwili na akili kisaikolojia. Aidha ina athari kwa hisia na uhusiano. Ngono ni zawadi ambayo bibi na bwana huhifadhiana ili wazawadiane katika ndoa baina ya mke na mume mmoja. Ponografia na aina nyengine za tamaa huichukulia ngono kama kitu cha kunyakua kutoka kwa mwengine. “Kunyakua” huku badala ya “kutoa” kunaweza kusababisha unyanyasaji, maumivu moyoni, na taabu.

Heshima

Ponografia inadunisha watu na kueneza dhana kuwa binadamu hana utu bali ni chombo kinachoweza kutumiwa kujipatia anasa. Mara nyingi, wanawake husawiriwa kama vyombo vya kutumiwa na kudhulumiwa kwenye ngono ambavyo hutupwa baada ya shughuli hiyo. Wanaume kwa upande mwingine huchukuliwa kama vyombo vinavyoendeshwa na tamaa.

Mfano:

• Mwishoni mwa 2013, filamu ya kwanza ya Joseph Gordon-Levitt (mwigizaji wa Amerika) ilionyeshwa kwenye sinema. Don Jon iliyotolewa kwa wingi, ilikuwa mada ya majadiliano mengi kwenye vyombo vya habari kwa sababu ya mada ya filamu-ponografia.
• Katika mahojiano akizungumzia tabia yake kwenye filamu na ujumbe wa filamu hiyo, Gordon- Levitt alisema:
  “Kila kitu katika maisha ya Jon kinaonyesha ubinafsi. Yeye hajiunganishi au kujihusisha na mtu yeyote. Wanawake katika maisha yake ni kama kipengee kwenye orodha; hawasikilizi; yeye ananyakua tu. Mwanzoni mwa filamu, anaona kwamba haridhishwi na matendo yake, kwa sababu kuna mlolongo ambapo anamleta mwanamke kijana nyumbani kutoka kilabuni na anamlinganisha na orodha hii ambayo ameipata kutoka kwa kile anachopenda kukiona kwenye video ya ponografia.
  Nadhani hakuna tofauti kubwa kati ya vyombo vya habari vingi vya kawaida na ponografia. Wao wanawapunguzia utu wanadamu na kuwatendea kama kwamba ni vitu visivyo na uhai. Hii inadhihirika wanapokadiria maonyesho kama X au “yanapoidhinishwa na FCC kwa watazamaji wote jumla,” ujumbe ni ule ule. Katika tamaduni zetu tunachukulia watu kama kwamba ni vitu.
• Tangu filamu hiyo, Gordon-Levitt amekuwa wazi kuhusu hisia zake kwamba vyombo vya habari na ponografia zinaonyesha vibaya juu ya watu na mahusiano.

Kuridhisha

Mara nyingi watu wanaohusudu ponografia huwa pweke na kukatishwa tamaa na mahusiano yao. Tendo hili laweza kulinganishwa na kutafuna kitu unachokienzi kwa minajili ya utamu wake tu kisha baadaye ukakitema.

Uraibu wa ponografia hauridhishi kwa sababu binadamu aliumbwa kuwa na uhusianao wa kindani na wetu wengine. Lakini kutazama ponografia kunashirikisha picha za mtu mmoja pekee ambaye hana uhusiano wala hawezi kunyoosha hisia zake kwa yule anayemtazama. Hali ya upweke huwatawala sana wapenzi wa ponografia kwa sababu picha hizi za ashiki huchangamsha kitengo cha akili na miili yao vilivyokusudiwa kuwa na uhusiano na watu wengine. Hatimaye waraibu hao wa ashiki hufungia ndani hisia zote za mapenzi zinazokusudiwa kuonyeshwa kwa watu wengine. Ni kutokana na haya ambapo watu ambao hujichangamsha na ponografia wanapaswa kujiepusha na haya na kujumuika na watu na marafiki halisi wanaowajali- Huu ndio mshikamano wanaoukosa!

Uhusiano thabiti wa undani

Katika ponografia, kunakosekana uhusiano wa kindani wa dhabiti baina ya watu halisi, unaopatikana katika uhusiano dhabiti na uliojengwa kwa misingi ya maadili. Uhusiano wa kindani wa kweli haubagui wapendanao kwa misingi ya kasoro za kimaumbile.

Mfano:

• Katika kitabu chake Manhood, Terry Crews (mwigizaji wa Marekani, mtangazaji wa hivi majuzi wa televisheni na mchezaji wa zamani wa kandanda wa Marekani) alizungumza waziwazi kuhusu jinsi alivyokuwa mraibu wa ponografia tangu akiwa na umri wa miaka 12 na jinsi ilivyoathiri sana ndoa yake. Katika sehemu ya mahojiano na kipindi cha Tom Joyner Morning Show, Crews na mke wake wa miaka 25, Rebecca, waliongea wazi kuhusu athari walizokuwa nazo kwenye maisha yao pamoja:
• “Nilikuwa baba mwenye upendo, mume mwema, lakini katika akili yangu nilihitaji kitu kama ponografia ili kujituliza. Ni kama kutokubali kuwa wewe ni mlevi au mraibu. Ukweli ni kwamba huwezi kuishi katika dunia mbili, nilikuwa naendelea kujitenga mbali na Rebecca.
• Ponografia inaua uhusiano wa dhati na wa undani. Ilianza kujenga ukuta kati yetu. Watu wengi hupeana talaka bila kujua mwanzo wa kutengana. Sio kwamba mke wangu alinishika nikiangalia ponografia. Bali aliniambia, ‘Unalo tatizo’ na hatimaye ilinibidi nikiri kwamba kweli lilikuwa ni tatizo . . . Niligundua kwamba nilikuwa siwezi kuacha ponografia.”

Kwa ufafanuzi wa kamusi, kupiga punyeto kunahusisha kujisisimua kimakusudi kwa madhumuni ya kupata furaha ya ngono kwa ajili yako mwenyewe na ukiwa peke yako.

Kupiga punyeto ni shughuli ya ngono, ingawa si kujamiiana yenyewe, lakini inaweza hatimaye kusababisha kujamiiana.

Zaidi ya 95% ya wanaume na karibu 50% ya wanawake wamepiga punyeto. Kwa sababu kitu kimefanyika na wengi/kinajulikana haimaanishi kuwa ni cha manufaa/kizuri kwetu kila wakati. Kwa mfano, hata kama watu wengi wanatupa takataka au kuvuta sigara, hilo bado halitafanya kutupa takataka au kuvuta sigara kuwa kitu chenye manufaa kwetu au kwa jamii.

• [https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1300/J056v14n02_07]

Kwa sababu ya kutokea kwa wingi miongoni mwa wanaume, punyeto huwa ni tatizo la wanaume zaidi kuliko wanawake.

Zoezi 3: Ponografia na mtazamo

Lengo

Kuelewa namna ponografia huathiri mahusiano yetu kwa njia isiofaa.

Mahitaji

• Ndoo ya maji ( iliyojaa hadi pomoni)
• Mawe/kokoto/mawe makubwa
• Vitambara/vijipande vya turubai

Maagizo

1. Weka ndoo ya maji kwenye hema ambalo limetandazwa chini au kwenye sakafu ambayo haiwezi kudhuriwa na maji. Waulize washiriki wanachodhani kitatendeka iwapo utatupa mawe kwenye ndoo hiyo.

2. Tupa mawe kadhaa kwenye maji hadi maji yaanze kumwagika.Waambie ya kwamba mawe yanawakilisha picha za ponografia, ndoo inawakilisha mawazo yao, na maji ni mtazamo wao “msafi” juu ya mahusiano ambao haujapotoshwa.

3. Elezea kwamba kama vile mawe yanapozama chini ya ndoo, yanalazimisha maji kumwagika nje. Vile vile tunapotazama picha za ngono, zinazama katika mawazo yetu na kutufanya kupoteza ubikira wetu wa kimawazo kutokana na maswala ya ngono, hali hii aidha inaathiri uhusiano wetu na wenzetu wa jinsia tofauti.

4. Endelea kuongeza mawe zaidi katika ndoo ya maji. Kila jiwe husababisha tone la maji kumwagika, kama vile picha za ngono zinavyotufanya kupoteza usafi wetu katika mtazamo wetu.

5. Acha kuongeza mawe. Uelezee washiriki kwamba hata unapoacha kutazama picha za ngono zile picha ambazo uliona hapo awali zina mnato mkubwa na uwezo wa kusalia kwenye mawazo kwa kipindi kirefu. Huwezi kuzifuta kutoka akilini kwa urahisi. Wala usafi wako wa mawazo kuhusiano na maswala ya ngono hauwezi kurejeshwa tena baada ya kuchafuliwa na picha za ngono, kama vile maji yaliyomwagika ambavyo hayawezi kurudi kwenye ndoo.

Kwa bahati mbaya, picha hizi za ngono hubadilisha mtazamo wetu wa mahusiano na zinakwama akilini mwetu, hivyo basi kuathiri mahusiano yetu ya baadaye. Kile kinachoweza kuchukuliwa kama uamuzi wa mtu binafsi kinaweza kumuumiza mtu mwingine vibaya sana.

Kwa wale ambao wanakabiliwa na athari za uraibu wa maswala ya ponografia, elewa kwamba haupaswi kuficha swala hili. Ni jambo la busara kuchukua hatua bila kuyumbayumba ili kujinasua kutoka kwenye minyororo ya uraibu huu , haijalishi kiwango cha uzito ambacho uraibu huu umekuathiri.

1. Kubali - Uwe jasiri na ukubali ponografia ni tatizo
Kukubali tatizo ni hatua ya kwanza ya mabadiliko. Unaweza kujihatarisha ukakamatwa au ukapoteza sifa yako, lakini uraibu wa aina yoyote—hasa ngono—si jambo la kuchukulia kirahisi.

2. Badilika – Kubadilika kwa ujumla
Jitahidi kudhibiti nyanja mbalimbali za maisha yako kama vile mwili, akili, hisia na imani na uhakikishe kwamba viungo hivyo vyote vina mshikamano.

• Mwili
  Tambua udhaifu wako. Ikiwa una mazoea ya kuangalia filamu za ngono wakati una uchovu, au unapohisi njaa kama njia moja ya kujitosheleza au kujitia nguvu, basi anza kutilia maanani tabia ya kula vizuri na kuwa na mpango mahsusi wa kupumzika. Elekeza nguvu zako katika kitu kitakachokufurahisha na kukunufaisha. Wakati watu wengine wanapofanya mazoezi ya viungo au kujihusisha na shughuli za kuendeleza nidhamu, wengine hucheza michezo ya pamoja kama timu, michezo ya kuogelea, kukwea milima na kadhalika.
• Mawazo
  Kuwa mwangalifu wa mambo unayoyaruhusu kuingia mawazoni mwako. Je unawafikiria watu wanaokuzunguka kwa njia ambazo ni za fadhili na heshima? Unawaona jinsi walivyo wakamilifu au unafikiri jinsi unavyoweza kujinufaisha, ukiwaangalia mawazo mapotovu yanaijaza akili yako? Badala ya picha chafu za mambo ya ngono yaliyomo kwenye ponografia weka mawazoni mwako picha ambazo ni za afya; jifunze kutambua uthamani wa binadamu. Anza na watu ambao unawajua kwa kuorodhesha tabia zao nzuri unazozipenda, na uwaambie ni kwa nini unawathamini (zaidi ya maumbile yao)
• Hisia
  Ni kawaida kujihisi duni maishani. Hata hivyo, tunapaswa kukabiliana na mambo ambayo yanatunyima furaha kwa njia ya manufaa. Kuwa na marafiki unaowadhamini ambao unaweza ukawaelezea changamoto za mawazo na hisia zinazokukumba ni bora zaidi. Kushirikiana na marafiki kama hao kunaweza kutufaa sana kuliko kukimbilia kutazama picha za ngono iwapo tumekumbwa na changamoto.
• Imani / Itikadi
  Imani yako itaathiri msimamo wako kuhusu uhusiano. Iwapo unafikiria kwamba maisha yanakuhusu tu “wewe” peke yako, na ngono ndicho kitu muhimu katika uhusiano, basi mtizamo huu utaathiri mwelekeo wako katika mahusiano. Itaathiri jinsi utakavyoshughulikia hii tabia ya kutazama ponografia.

3. Uwajibikaji - Chukua hatua madhubuti
Iwapo una matatizo kuacha hii tabia licha ya kukusudia kuiacha, pata msaada! Zungumza na mzazi au mshauri wa kitaalamu- kujadili swala hili kutasaidia kuondoa aibu na siri iambatanayo na tabia hii. Kujitenga hakutasaidia kwani kutaongeza hali ya uraibu. Wengi wamepambana na swala hili hakuna haja ya kujificha. Unaweza kujiondoa katika mtego wa tabia hii na athari zake dhidi yako.

Chukua hatua madhubuti kukatisha na kusimamisha tabia hii isiendelee kukolea na kuzama ndani yako na kukita mizizi kabisa. Hatua ambazo unapaswa kuchukua ni pamoja na:

• Tumia mfumo wa kuchuja mtandao ili kuondoa vitu ambavyo vinaambatana na picha za ngono.
• Tumia au weka tarakilishi yako mahali wazi, usiitumie unapo kuwa chumbani mwako pekee yako, ambapo unaweza ukajaribiwa kuitumia ikizingatiwa kuwa hamna mtu anayekuona.
• Jadili changamoto unazopitia na mtu mzima ambaye unamwamini ambaye ataweza kukuhimiza kujitenga na kila aina ya picha za ngono. Mruhusu mtu huyo kudurusu historia ya kuvinjari mtandaoni. Hali hii itakupunguzia majaribio ya kujihusiha tena katika mambo ya picha za ngono. Hata hivyo, inafaa kufahamika kuwa, ni vigumu kujiwekea mipaka kibinafsi bila kushirikisha watu wengine tukikusudia kuangamiza uraibu huu kabisa kwani mara nyingi, tutapata vijisababu vya kuturejesha katika tabia ya kutazama picha za ngono tena.

ANZA UPYA: Unaweza ku-waya upya-/kuondoa waya-wa-sasa kwenye ubongo wako

Bila kujali kama umejihusisha na ponografia, unaweza kuuwasha ubongo wako uanze upya ili kuepuka matokeo mabaya ya ponografia.

Ikiwa umekuwa katika tabia hizi kwa muda, usikate tamaa. Jambo lile lile lililosababisha ubongo wako kuwa na mazoea ya kutazama ponografia linaweza kukusaidia pia kutoka.

Kila wakati unapofanya chaguo la kutotenda kulingana na tabia hizi, unadhoofisha njia katika ubongo wako ambayo ilikufanya uvitake vitu hivi.

Kwa hiyo kadiri unavyochagua kutotazama ponografia mara nyingi zaidi, ndivyo itakavyokuwa rahisi kwako kujiepusha na mazoea haya.

UDHIBITI: Ni katika udhibiti wako ni kitu gani utakachofanya

• [Rejelea: mwelekeo wa kiakili ya mwanadamu]

Tambua vichochezi vyako

• Mara nyingi, tamaa zetu ni nzuri [k.m., ni kawaida kuhisi haja ya urafiki au kuwa wake]. Njia nzuri ya kukidhi hitaji hili itakuwa kuwaita marafiki zako na kubarizi nao, kushiriki katika shughuli ya afya kama vile kufanya michezo au kutazama filamu pamoja.
• Lakini nyakati fulani tunaweza kushawishiwa kutimiza tamaa hizi kwa njia zisizo na afya. Kwa nini? Baadhi ya watu huhisi hamu ya kutazama ponografia wanapohisi upweke/huzuni/ hasira/msongo wa mawazo.
• Vichochezi vya kawaida: Njaa, Hasira, Upweke, Uchovu, Mkazo.
• Unapojikuta na tamaa ya kuangalia ponografia, chunguza kwa kujiuliza: Ni kitu gani kimetokea ambacho kinanifanya nitake kutazama ponografia? Inawezekana ulikuwa na ugomvi na rafiki mzuri na hiyo ikakufanya uhisi huzuni na kutoeleweka. Unataka kupata faraja na kitulizo fulani, na hivyo unageukia ponografia ili ujisikie vizuri.

“Ripoti”: Mwambie mtu unayemwamini

• Usihisi kwamba unapaswa kukabiliana na ponografia peke yako. Kumbuka kwamba watu wengi wamejihusisha au wameonyeshwa ponografia.
• Ukigundua kuwa tayari umekuwa mraibu, usaidizi fulani wa nje na wa ziada ni wa manufaa ili kudhibiti tabia hiyo. Unaweza pia kuwasiliana na washauri wako wa shule kwa usaidizi.
• Zungumza na wanafamilia au marafiki unaowaamini kuhusu nia yako ya kuacha na wakusaidie katika safari hii na kukuhimiza. Utashangazwa jinsi ambavyo uwajibikaji unavyotusukuma kutenda ipasavyo Kushiriki na mtu unayemwamini kunamruhusu kukuhimiza kubadilika.

Ni nani anayesukuma mkokoteni?

Uwe mtumiaji mwenye busara! Usiruhusu vyombo vya habari kuamuru maisha, maadili na uhusiano yako. Linapokuja suala la vyombo vya habari:

• Je ni wewe uliyeko katika mkokoteni au wewe ndiwe unayesukuma mkokoteni?
• Je, unatumia teknolojia au teknolojia inakutumia?
• Je, unashawishiwa au unakuwa mshawishi chanya?

Kwenda Nyumbani

Zoezi 1: Tambua Maadili Yako

Lengo

Wasaidie washiriki kutambua maadili yao ya binafsi kwa sababu yanaathiri maamuzi yao na uwezo wao wa kuweka mipaka yenye afya maishani.

Mahitaji

• Waombe washiriki waandae karatasi 16 zenye umbo la miraba midogo 16 (au noti za kunata za Post-It).

Maagizo

Tumia kipande kimoja cha karatasi kuandika na kubainisha yafuatayo:

• Shughuli TATU Unazozipenda (3)
• Watu WATANO muhimu katika maisha yako (5)
• Malengo MATATU ya maisha yako ya baadaye (3)
• Vitu / mali TATU Uzipendazo (3)
• Mambo MAWILI ambayo ungependa kumiliki siku moja (2)

Kila shughuli, mtu, lengo, milki unayopenda na kitu cha kumiliki siku moja, viandikwe kwenye kipande tofauti cha karatasi.

Kabla ya kuanza, waambie washiriki waviweke vipande vyao vyote vya karatasi juu ya meza zao.

Waambie washiriki utakuwa unasoma hadithi fupi. Baada ya kila sehemu ya hadithi, wataombwa kufanya uamuzi na watapewa sekunde 10 kufanya hivyo.

Soma hekaya iliyopo hapa chini kwa sauti, kila baada ya kitengo (sehemu) nyamaza kwa sekunde 10 ili kuwaruhusu washiriki kufanya uamuzi ni kipande kipi cha karatasi watakachochagua kutupa kando. Karatasi iliyotupwa lazima ikunjwe au kuchanwa.

Soma Hadithi

MARA MOJA . . .

2. Umelazwa hospitalini kwa muda mfupi kwa sababu ya ugonjwa wako. Lazima uache MOJA ya malengo yako.

• [Nyamaza kwa sekunde 10 ili kuruhusu washiriki kufanya uamuzi]

3. Kwa sababu ya kutokuwepo kazini kwa muda mrefu, huna pesa na huna budi kuacha MOJA kati ya vitu/mali zako unazozipenda.

• [Nyamaza kwa sekunde 10 ili kuruhusu washiriki kufanya uamuzi]

4. Unahitaji kulazwa hospitalini tena kwa sababu ya ugonjwa mbaya wa kuambukizwa. Malipo ya matibabu ni makubwa sana na inabidi utoe MOJA ya vitu/mali zako nyingine uzipendazo.

• [Nyamaza kwa sekunde 10 ili kuruhusu washiriki kufanya uamuzi]

5. Unajaribu kuendelea na kazi yako lakini umechoka kutokana na ugonjwa wako. Unapoteza MOJA ya malengo yako na lazima uachane na MOJA ya shughuli zako nyingine. Pia, kwa sababu sasa huwezi kudumisha mahusiano, watu WAWILI muhimu wametoka maishani mwako.

• [Nyamaza kwa sekunde 15 ili kuruhusu washiriki kufanya uamuzi]

6. Ugonjwa wako unazidi kuwa mbaya na unapaswa kulazwa hospitalini moja kwa moja. Unaruhusiwa kuwa na mgeni (mtu) MMOJA tu na unaweza kuchukua kitu KIMOJA pekee unachokipenda hospitalini. Tupa watu WAWILI muhimu, kitu/mali MOJA unayoipenda na kitu kimoja ambacho ungependa kumiliki siku moja.

• [Nyamaza kwa sekunde 15 ili kuruhusu washiriki kufanya uamuzi]

7. Daktari wako ameipata hospitali moja nje ya nchi yenye utaalamu wa kutibu walioumwa na wadudu nadra. Unahamia huko maisha yako yote ili kuishi karibu na hiyo hospitali, iwapo utapata dalili za ugonjwa tena. Lazima utoe karatasi zako TATU kati ya zilizobaki. Zitakuwa ni nini?

• [Nyamaza kwa sekunde 15 ili kuruhusu washiriki kufanya uamuzi]

8. Unaanza maisha yako upya na mtu huyu tu, lengo, shughuli, mali au kitu ambacho ungependa kumiliki siku moja. (vipande 2 vya karatasi vimesalia)

• [Nyamaza kwa sekunde 15 ili kuruhusu washiriki kufanya uamuzi]

ULIZA: Je, kuna baadhi ya uchaguzi uliokuwa mgumu zaidi kuufanya?

• Maamuzi yetu yanatokana na maadili tuliyo nayo. Ingawa ni muhimu kuheshimu maadili na sheria za wengine, ni vigumu kuwa mtu halisi na anayejiheshimu kama hutaishi kulingana na maadili na sheria zako mwenyewe. Maamuzi tunayofanya yanaonyesha kile tunachothamini sana maishani. Hivi ndivyo unavyoanza kujiwekea mipaka yenye afya.

Kwa Nini Maadili Ni Muhimu?

Maadili yetu yanapokuwa wazi, yanaweza kutusaidia kujibu maswali haya magumu sana:

• Ni nini hufanya maisha yangu yawe na maana?
• Je, ninawashawishi wengine kwa njia zipi?
• Ni kazi gani yenye thamani kwangu?
• Ni mtu wa aina gani ambaye ningetaka kama mwenzi wa maisha?

Mifano ya kuwa na maadili fulani:

• WAJIBU
  John alikubali uzito wa matokeo ya matendo yake wakati mradi wa kikundi chake uliposhindwa kufanikiwa, kwa sababu ya thamani anayoiweka kwenye kuwajibika.
• HUDUMA
  Kwa sababu Sam anathamini huduma kwa wengine, yeye hutumia wikendi yake kujitolea katika shirika la kutoa misaada.
• FAMILIA
  Familia ni kipaumbele kwa Sue, kwa hiyo anajitahidi kuwa nyumbani kwa chakula cha jioni kila siku licha ya ratiba yake ya shughuli nyingi.
• KUJIHESHIMU
  Kwa kuwa Janice anawekea mkazo kujiheshimu, aliachana na mpenzi wake ambaye hakuyaheshimu maoni yake na alikuwa akimdharau kila wakati mbele ya wengine.

ZOEZI MBADALA
Zoezi 2: Tambua Maadili Yako

Lengo

Wasaidie washiriki kutambua jinsi maadili yao yanavyoathiri maamuzi wanayoyafanya.

Maagizo

Waambie washiriki utasoma mfululizo wa chaguzi mbalimbali nao wanahitaji kuamua ni chaguo lipi katika hayo wanalolipendelea. Wanaweza kuonyesha chaguo lao kwa kusimama kama wanapendelea chaguo katika safu X, na kukaa chini kama wanapendelea chaguo kutoka safu ya Y. (Kwa kipindi cha mtandaoni, wanaweza kutumia majibu ya “dole gumba” kwa safu X na “makofi ” kwa safu Y).

Je ungependa X au Y:

Wawezeshaji wanapaswa kujumuisha yale yanayofaa na maarufu katika nchi yao.

ULIZA: Je, kuna baadhi ya uchaguzi uliokuwa mgumu zaidi kuufanya?

• Waombe washiriki watoe mifano ya chaguzi ambazo waliona ni ngumu kuzifanya na waeleze walifikiaje uamuzi wao
• Tunafanya maamuzi kila siku. Maamuzi mengine ni rahisi na mengine ni magumu yanahitaji kufikiriwa zaidi. Kile tunachothamini huathiri maamuzi na uchaguzi wetu. Kwa sababu hii, ni muhimu kwetu kuzingatia maadili yetu—kile tunachokiona kuwa muhimu. Kujua kile tunakichothamini hutusaidia kuweka mipaka inayofaa na kufanya maamuzi mazuri maishani.

ULIZA: Tunapata wapi maadili yetu?

• Je, yaliathiriwa na mtu fulani katika mduara wangu wa kijamii au yaliathiriwa na taarifa nilizozipata kutoka kwenye vyombo vya habari?
• Je, ni uamuzi ulioufanya ukiwa na taarifa kamili na unataka kuupitisha kwa sababu utakunufaisha?
• Maadili yanaweza kubadilika kutegemea na marafiki tunaojihusisha nao na ujumbe tunaoukubali kutoka kwenye vyombo vya habari, lakini nguvu ya tabia zetu HAIBADILIKI.
• Kwa hiyo, ni muhimu kuendelea kujenga na kuimarisha tabia zetu ili maadili yetu yasibadilike na kuwa legelege njiani.

Ni lazima kufikiria kwa makini ili kuweka mipaka yenye afya na kufanya maamuzi mazuri.

SHUGHULI MUHIMU
Zoezi 3: Ana kwa ana

Lengo

Wasaidie washiriki kuelewa mipaka – kujifunza kwamba mipaka inatambuliwa kibinafsi na maamuzi ya kipekee yanafaaa kuheshimiwa.

Mahitaji

• Onyesha slaidi ya “Ana kwa Ana”
• ULIZA: Tunapata wapi maadili yetu? Je, yaliathiriwa na mtu fulani katika mduara wangu wa kijamii au yaliathiriwa na taarifa nilizozipata kutoka kwenye vyombo vya habari? Wape kila mtu jozi, mvulana na mvulana, na msichana na msichana. (Ikiwezekana kila jozi isijumuishe marafiki wa karibu)
• Acha kila jozi iamue ni nani atakuwa “A” na nani atakuwa “B” na uwafanye wasimame wakitazamana kama inavyoonyeshwa kwenye mchoro hapa chini.

Maagizo

1. Elekeza “A” Kuchukua hatua moja baada ya nyingine kuelekea “B”na kusimama karibu na “B” karibu iwezekanavyo hadi “B” atakapoinua mkono kuomba asimame. “B” pia anaweza kumuomba “A” kurudi nyuma ikiwa anahisi kuwa “A” amekuwa karibu sana.

2. Umbali wa mwisho kati ya “A” na “B” unaashiria mipaka ya nafasi ya kibinafsi ya “B”. Unaweza kutumia mkanda unaonata kuashiria umbali lakini waambie wabakie kwenye nafasi zao.

3. Uliza kundi “B”: Je, ungejisikiaje ikiwa “A” atachukua hatua nyingine karibu nawe baada ya wewe kuinua mkono wako? Kwa nini?

• Je, ikiwa si rafiki yako lakini mgeni kabisa kwenye kituo cha basi?
• [“B” anapaswa kuonyesha usumbufu fulani kama mwenzake atasogea karibu na “kuvuka mstari.” Kama anayejisogeza ni mgeni kabisa, kiwango cha usumbufu kinapaswa kuwa kikubwa zaidi.].

4. Elezea kwamba “umbali salama” huu unatenganisha kile kinachojulikana kama “nafasi ya kibinafsi” ya mtu. Ni mpaka ambao kila mtu amejizungushia.

• Tunapohusiana na watu nao wakabaki nje ya mipaka hii, tunafurahia uhusiano wetu. Hili linaweza kubadilika kadiri muda unavyoendelea, tukawaamini zaidi,na tunayo mipaka tofauti miongoni mwa watu tofauti mfano, kwa mfano marafiki wa karibu ama familia. Na iwapo mipaka itakiukwa, inasababisha hisia ya kutokuwa na usalama na inaleta wasiwasi na kutufanya tujihami.
• Vile vile tunapaswa kuzingatia kuwepo kwa mipaka kwenye shughuli tunazo jiusisha nazo. Mipaka aina hiyo haipo « kutuzuia » bali kutulinda.

Mipaka inatutambulisha...

• Wewe ni nani?
• Unachofikiria, kuhisi, na kutenda?
• Mapendeleo yako yale unayokubaliana nayo na usiyoyakubali, na kufanya maamuzi kulingana na yale uliyoamua kuwa muhimu kwako hapo awali.
• Kile ulicho nacho na ambacho huhusiki nacho ili uendelee katika hatua ya kuthibiti na sio hisia zako, homoni, marafiki au hali.

5. Waombe washiriki kuangalia na kulinganisha umbali uliopo kati ya kila jozi; kwa kawaida umbali unapaswa kuwa tofauti. Watu wengine wanahitaji nafasi zaidi; wengine nafasi ndogo, lakini kila mtu ana hitaji la nafasi ya kibinafsi na hii inapaswa kuheshimiwa.

• Vile vile kwenye masuala ya shughuli mbalimbali, watu tofauti wana mipaka tofauti na muda ambao wameutenga kwa hilo. Kwa mfano watu wazima wameweka mipaka hawatabugia mvinyo kabisa jambo ambalo watu wengine wanalichangamkia, mradi wasilewe. Usifikiri kwamba kile kinachokubalika kwako pia kinakubalika kwa wengine; daima ujue na kuheshimu mipaka waliyoichagua wengine.
• Weka mipaka kuambatana na unalolijua (litakufaidi) na sio jinsi unavyohisi Bila kujali wapi mstari unachorwa, kila mtu anahitaji mipaka ikiwa anataka kujilinda. Uamuzi ni wapi mipaka inahitajika kuambatana na hisia si kigezo bora cha kipimo hicho.
• Kwa mfano, unafanya mazoezi ya mbio za marathon, lakini unapenda chakula cha haraka pia (kisicho cha afya). Kuweka mipaka yako juu ya ulaji wako wa vyakula vya haraka kulingana na jinsi unavyohisi kuhusu chakula cha haraka itakuwa upumbavu! Uamuzi wako wa kupunguza chakula cha haraka utategemea ukweli kwamba chakula cha haraka kina virutubishi kidogo, mafuta mengi na kuna uwezekano mkubwa kitakuzuia kufikia lengo lako la kuwa mwanariadha.

Hatua hiyo, ina ambatana na mambo mengine, tunaweza amua kuweka mipaka kuambatana na lipi litatufaidi na sio jinsi tunavyo hisi.

Kwenda Ndani Zaidi

ULIZA: Je, ni vikwazo gani unakumbana navyo wakati wa kuweka mipaka bora?
Majibu yanayowezekana:

• Hofu ya kukataliwa au kupoteza marafiki
• Hofu ya makabiliano
• Hatia au aibu
• Hatukufundishwa mipaka yenye afya
• Kuhisi kuwa mahitaji ya wengine ni muhimu zaidi kuliko ya kwako

Je, ni njia zipi za kushinda vikwazo hivyo?
Majibu yanayowezekana:

• Tambua ni maeneo gani ya maisha yako ambapo unahitaji kuweka mipaka
• Wafahamishe mipaka hiyo wengine.
• Usiruhusu hatia au aibu kukuzuia kuweka mipaka. Hii mipaka ni sehemu muhimu ya kujitunza.
• Chukua muda ujifunze jinsi ya kuweka mipaka. Ni mchakato.
• Jizungushe na watu wanaounga mkono na kuheshimu mipaka yako.

Maisha na mahusiano yanaweza kuwa ya kusumbua zaidi bila mipaka. Kuwa na uhakika wa maadili yako na kuweka mipaka yako ili kuyalinda.

SHUGHULI MUHIMU
Zoezi 4: Kipimo cha maisha

Lengo

Wasaidie washiriki kuona ya kwamba Mipaka inaweza kuonekana kama inakuzuia mambo mengi bali itakuwezesha kuwa huru zaidi.

Mahitaji

• Kipimo – funeli (hasa kikubwa na kinachong’aa)

Maagizo

1. Weka ngamba yenye maneno “Unapokataa” jambo hili leo … “unalikubali” jambo jingine siku zijazo.

2. Shikilia kichungi (faneli) juu mbele ya darasa ukielekeza upande wenye ncha pana.

3. Uliza: “Ni wangapi wenu kati yenu wanapenda uhuru? – hamna masharti; unaweza kutenda unalotaka.”

• Waeleze kwamba tunaweza kuishi katika upeo mpana wa faneli wakati tukiwa wachanga-kujihusisha na mahusiano mengi yaliyo mapotovu na washiriki wa ngono wengi miaka mitano hadi kumi ya ujana wetu. Ama tunaweza kuchagua kuvuta sigara, matumizi ya mihadarati na unywaji wa pombe. Lakini tunapoendelea maishani, tunatambua kwamba baadhi ya matokeo yake yanapunguza uchaguzi wetu. Kwa mfano, ngono ya usiku mmoja inasababisha kupata mimba haramu, na mama mwenye umri mdogo anapaswa kuachana na ndoto zake za kwenda shule. Tunaishia kutumia miaka ya baadaye na sehemu kubwa zaidi ya maisha yetu katika mwisho mwembamba wa faneli—tukiwa na matokeo ya baadhi ya maamuzi mabaya tuliyofanya tukiwa kijana. Ni kama kupokezwa mkopo kutoka benki na kutumia vibaya na baadaye kulipa mkopo huo miaka kumi na hamna lolote ambalo la msingi ulilolifanya kutokana na mkopo huo.

4. Inua faneli tena lakini uelekeze kwenye ncha nyembamba.

• Eleza kwamba ikiwa tutaweka mipaka katika mahusiano na shughuli zetu kwa “kujiwekea mipaka” sasa, tunaishi katika mwisho mwembamba wa fanelil. Polepole sogeza vidole vyako kwa mwendo wa kuelekea mwisho mpana na ueleze: Lakini kwa kweli tunajipa uhuru zaidi na zaidi—kufuatilia ndoto zetu katika siku zijazo na kufurahia mahusiano yenye afya.

Mipaka ➡️Uhuru.

Badala ya kutuwekea vikwazo, huleta uhuru wa:

• kufahamiana kama marafiki
• kufwatilia malengo ya maisha yetu

Zoezi 1: Je, kweli si jambo la “Kutilia Mkazo”?

Lengo

Wasaidie washiriki kutafakari juu ya maadhara ya tabia hatarishi na hitaji la kuweka mipaka.

Mahitaji

• Ubao mweupe
• Chaki

Maagizo

1. Gawa darasa lako katika vikundi vidogo (Kipindi cha mtandaoni: Gawa darasa katika vyumba vya vipindi vifupi)

2. Kipatie kila kikundi tabia hatarishi

3. Waombe washiriki kujibu maswali yaliyo hapa chini, nakili hoja zao kwenye ubao mweupe kulingana na tabia zao hatarishi. (Kipindi cha mtandaoni: Mteue mtu wa kuandika majadiliano)

Unafahamu nini kuhusu ... Pombe

Ni pombe aina ipi unayofahamu?

• Majibu yanayowezekana: mvinyo, bia, vinywaji vikali, Vileo na kadhalika. Pia wanaweza kutoa majina mengine ya pombe hizo..

Je, nakili jina la pombe inayotambulika kote na wengi>inayo asilimia ngapi ya pombe?

• Majibu yanayowezekana: bia ya nchini : karibia 5%, mvinyo : karibia 12%, vinywaji vikali (gin, ramu, tequila, vodka, whisky, nk) karibia 40%.

Je pombe inakuwezesha kuhisije?

• Majibu yanayowezekana: vizuri, vibaya, kufurahi, kuhuzunika, mwenye mkururo wa fikira, huhisi chochote, mwenye usingizi, na kadhalika.

Je umri upi ni halali kununua ama kunywa pombe?

• Tazama maelezo zaidi kuhusu pombe na umri unaokubalika kisheria.

Baadhi ya madhara ya unywaji wa pombe kupindukia ni nini?

• Tazama maelezo hayo kuhusu madhara ya pombe na afya na uamuzi unaoambatana na hilo.

Ni kwa nini watu hunywa pombe?

• Majibu yanayowezekana: Kupumzisha akili mtu kusahau yanayomkabili, kuwa mmoja wapo wa kikundi cha wanywaji, kufurahia ladha ya vinywaji hivyo, kusherekea/kilabuni, uraibu.

Unafahamu nini kuhusu Matumizi Mabaya ya dawa za kulevya

Ni mihadarati ipi unayofahamu?

• Majibu yanayowezekana: opioid (dawa za kuagizwa na daktari) Heroin, Cocaine, Marijuana (Kumbuka kwamba baadhi ya washiriki wanaweza kutoa “majina ya barabarani” ambayo yanaweza yasiwepo kwenye orodha)

Je madawa ya kulevya yanamfanya mtu kujisikia namna gani?

• Majibu yanayowezekana: Kumfurahisha mtu, kutulia, mwenye nguvu, mgonjwa, kusikia kichefuchefu, kuchanganyikiwa, kuishiwa nguvu kabisa, nk.

Je ni halali kutumia mihadarati?

• Majibu yanayowezekana: Ndiyo (Kumbuka: Inawezekana mtu kutumia vibaya dawa zilizohalalishwa na baadhi ya dawa zilizoagizwa na daktari.) na Hapana (Sheria inakataza kumiliki na kusambaza, pamoja na adhabu kali zaidi kwa dawa za Hatari ambazo ni pamoja na heroini, methadone, kokeni, uyoga uliochakatwa wa hallucinogenic na LSD).

Baadhi ya madhara ya dawa za kulevya ni yapi?

• Tazama maudhui ya ziada kuhusu utumizi mbaya na madhara ya mihadarati.

Ni kwa nini watu hutumia dawa za kulevya??

• Majibu yanayowezekana: udadisi, shinikizo la rika, kuepuka matatizo, uraibu, kama njia ya kuboresha utendaji katika michezo, masomo na kadhalika.

Unafahamu nini kuhusu Uvutaji sigara

Ni kemikali sampuli ngapi zinapatikana kwenye sigara?

• Majibu yanayowezekana: zaidi ya 7,000 katika moshi wa tumbaku ; angalau 250 zinajulikana kusababisha madhara.

Ni kemikali ipi inayosababisha uraibu wa uvutaji sigara?

• Majibu yanayowezekana: aina ya Nicotine.

Unastahili kuwa na umri upi ili ununue sigara?

• Tazama maelezo zaidi hapo chini: uvutaji sigara na umri unaokubalika.

Ni nini baadhi ya madhara ya kuvuta sigara?

• Tazama maelezo zaidi: kuhusu uvutaji wa sigara.

Ni kwa nini watu huvuta sigara?

• Majibu yanayowezekana:Watakavyoonekana kwa watu, kuondoa mkururo wa fikra, shinikizo la rika,kutaka kupunguza uzito, uraibu.

Kiasi gani unajua kuhusu. . . Kamari

Kamari ni nini?

• Kamari ni wakati mtu yuko tayari kupoteza kitu cha thamani kwa matumaini ya kushinda na kupata kitu cha thamani zaidi

Je, kucheza kamari ni halali?

• Kamari inaweza kuwa halali chini ya sheria katika baadhi ya nchi duniani lakini kunakuwa na vikwazo muhimu. (Kumbuka: waeleze sheria za mahali penu).

Watu hucheza kamari wakitumia vitu gani?

• Pesa, nyumba, vitu vya thamani, heshima n.k.

Ni yapi baadhi ya madhara ya kucheza kamari?

• Tazama Maudhui ya Ziada kuhusu Kamari kwa madhara ya kamari.

Kwa nini watu hucheza kamari?

• Majibu yanayowezekana: Haja ya pesa, msisimko wa kucheza, kutumaini kupata utajiri kwa haraka, ukosaji kazi (haswa kwa wazee waliostaafu), kutafuta hasara, uraibu

4. Sahihisha kwa makusudi (na kwa upole) mitazamo isiyo sahihi, na utie mkazo taarifa sahihi.

5. Sisitiza kwamba orodha ya maswali inaisha na swali la kwa nini. Kwa nini watu wanajihusisha na tabia hatarishi :

Kwa nini watu wanajihusisha na tabia hatarishi?

• Raha - unafuu wa papo hapo au starehe wanayoipata
• Shinikizo - ushawishi wa marika au tabia zinazotarajiwa katika mazingira fulani
  [Unaweza kuleta wepesi katika haya mazungumzo mazito ikiwa washiriki watakisia motisha hizi mbili kwa kucheza mchezo wa “Kujitia kitanzi” (“Hangman.”)]
• Motisha zote mbili hazizingatii matokeo ya muda mrefu yaletwayo na hivi vitendo. Wakumbushe washiriki kuhusu Funeli ya Maisha.

6. Elezea kwamba kuweka mipaka mizuri sio tu kuhusu kile wanachokihisi wao kwamba ni sawa; ni kufanya uamuzi makini wa jambo lililo sahihi kwao wenyewe na kwa wengine, bila kujali jinsi wananavyojihisi, na kuzingatia uamuzi huo.

Maelezo Ziada

Kuhusu matumizi mabaya ya dawa za kulevya

Mataifa mengi kote ulimwenguni yana sheria kuhusu matumizi, kumiliki, kuuza na kusafirisha dawa za kulevya na vitu vingine ambavyo sheria hairuhusu. Licha ya kutoelewana kuhusu njia bora ya kukabiliana na matumizi mabaya ya dawa za kulevya, kuna maafikiano juu ya jambo moja: Matumizi mabaya ya vileo ni tatizo na gharama katika jamii na uchumi wa nchi. Kwa mfano mwaka wa 2009, ilikisiwa dawa za kulevya ziliigharimu Uingereza karibia Pauni £16 billion mwaka huo.

Dhihirisho la hilo linatokana na maafikiano yaliyoungwa mkono na Umoja wa Mataifa idara ya kupambana na mihadarati na uvunjaji sheria UNODC kujitolea kukabili swala hili. Wakati mihadarati inatumika, kemikali hiyo inaingia mwilini na inasababisha moja ya mambo mawili: mtu anaweza furahia hilo ama kujihisi vema, au kumfanya mtumiaji kujisikia kutulia ama mwenye uwezo fulani. Bila kujali athari, madawa ya kulewa udhuru ubongo.

Dawa ambazo usisimua ubongo husababisha vipokezi vya kwenye ubongo kuondokewa na hisia. Mtumiaji anahisi kama asiye na matatizo, kwamba amepanda” juu” haraka sana , baada hapo athari za dawa zikiisha, anahisi “ameshuka” kwa kasi sana kama vile alivyokuwa amepanda juu. Hata hivyo, ubongo si eneo la furaha tu, pia ni kitovu cha mantiki, hoja, na ubunifu. Pia hudhibiti hisia zetu na matendo yanayofanyika mwilini petu kama vile kuendesha moyo wetu na kupumua kwetu. Kwa hiyo kemikali yoyote ambayo inaathiiri ubongo wa mwanadamu ina madhara kwa haya yote pia.

Matumizi mabaya ya mihadarati kama tatizo la kiuchumi

Kwa sababu mihadarati inaathiri ubongo, pia inadhuru utendaji wa kazi, kutafakari na kuzalisha mali. Uzembe katika kampuni yoyote ile au kutokuwa makini kunamaanisha uzalishaji duni wa mali na kupungua kwa faida. Ingawaje hasara haionekani kuwa ni muhimu unapoangalia kampuni moja, wakati hasara ya makampuni yote nchini ikijumulishwa, inaweza kufikia mamilioni, ikiwa sio mabilioni ya fedha.

Wengi wanaotumia mihadarati, haswa wale walio na uraibu, huwa na afya mbaya, kwani hutumia muda mwingi kutafuta dawa hizo badala ya kujihusisha na shughuli za kiafya. Hali hii inasababisha mzigo mkubwa kutafuta tiba swala ambalo lingeepukikaa.

Mihadarati haipatikani kwa bei ya chini’. Kufuatia hali hii wengi hujihusisha na visa vya uhalifu minajili ya kupata fedha ya kukidhi hitaji lao. Ikitegemea uhalifu uliofanywa, uharibifu unaweza ukawa mdogo kiasi cha $10 kutelezeshwa kutoka kwenye pochi ya mtu hadi mamilioni ya dola, k.m., wizi katika benki au uchomaji moto nyumba ili kudai pesa za bima.Hii ni pamoja na maswala mengine ya usalama yanayosababishwa na utumizi wa mihadarati .

Ingawa gharama (katika hali ya kifedha) ya matumizi mabaya ya dawa za kulevya inaweza kupimwa kwa kiasi fulani kwa kuhesabu uharibifu wa mwili, uharibifu wa kisaikolojia na kijamii, nambari hizo hazionyeshi kikamilifu gharama halisi ya matumizi mabaya ya dawa za kulevya.

Matumizi ya mihadarati kama tatizo la kijamii

Kutokuwa na faida kazini wanaotumia madawa ya kulewa wanaweza wakajikuta wamefukuzwa kazi ama kuacha shule. Wasipokuwa na kazi au elimu wengi hujihusisha na uhalifu kama njia yao kujikimu maishani.

Mihadarati huwafanya watumiaji kuwa wakorofi sana na wenye kuudhika baada ya “safari” au kwa kukaa muda mrefu pasipo kutumia. Jambo hili linaweza kusababisha mvutano katika jamii, ukiukaji haki za watoto, na inaweza kusababisha kifo. Hali hiyo inaathiri mahusiano ya familia, jamii ambao wanakosa kupata suluu kutokana na hilo wanaweza kuamua kuhama na kusababisha kusambaratika kwa familia.

Hilo ni dhihirisho jinsi uamuzi wa mtu binafsi unavyo athiri uhusiano wake na jamii na mazingira anamoishi. Jinsi John Donne alivyosema, “hakuna mtu anayeweza kujitenga kama kwamba ni kisiwa cha pekee; kila mtu ni kitengo cha bara, liilo sehemu ya dunia, na hilo lizingatiwe.”

Maelezo Ziada

Kuhusu uvutaji sigara

Utafiti unabaini wingi wa madhara ya wanaovuta sigara. Tangia miaka ya 1999, kampuni nyingi tu zinazo tengeza tumbaku wamekubali madhara yanayotokana na uvutaji wa sigara.

Moshi unaotokana na sigara moja una kemikali 7,000. Hizi ni pamoja na:

• Nikotini, dutu kuu ya kulevya.
• Carbon monoxide, amayo huzuia mpigo wa damu mwilini.
• (Tar) Lami, inayojiweka kwenye utando wa mapafu na kuzuia kubadilishana kwa hewa safi O2 na -CO2.
• Hydrogen cyanide, Inayozuia mapafu kutoa vitu visivyohitajika na hivyo kuathiri mapafu .
• Zaidi ya kemikali 60 zinazojulikana kusababisha saratani.

Madhara ya uvutaji sigara

Kuambatana na Shirika la Afya Ulimwenguni [WHO] Uvutaji wa sigara ni sababu kubwa ya vifo vingi na ulemavu kuliko maradhi mengine yoyote.

• Matumizi ya tumbaku yanachangia karibu vifo milioni tano kila mwaka kote ulimwengunir;34 ukilinganishwa, watu milioni mbili waliofariki maradhi ya ukimwi mnamo mwaka 2008.
• Tumbaku huuwa nusu ya watu wanaoitumia.
• A smoker aged 11 to 15 years is three times more likely to die a premature death than someone who takes up smoking at the age of 20.
• Uvutaji wa sigara unasababisha madhara ndani ya mapafu kuongezeka hadi mara 22.
• Sita kati nane ya vifo kote ulimwenguni vinatokana na utumizi wa tumbaku.
• Uvutaji wa sigara huongeza hatari ya kupata saratani ya mdomo, uterasi, ini , figo, kibofu, tumbo na mlango wa kizazi na pia ina sababisha saratani ya damu.
• Uvutaji wa sigara husababisha uharibifu usioweza kurekebishwa wa mapafu, na kusababisha magonjwa sugu ya mapafu, sababu ya nne kubwa ya vifo vya ulimwenguni kote.
• Mama mja mzito, anayevuta sigara anaongeza hatari ya mimba hiyo kutoka kabla mda wa kujifungua. Na watoto ambao wanazaliwa na wazazi ambao walivuta sigara, wanazaliwa na uzito mdogo na hali hii huwa ni pingamizi kwa ukuaji wa kawaida wa watoto hao.
• Watoto ambao wazazi wao huvuta sigara wana hatari ya kufa kutokana na ugonjwa wa “kifo cha ghafla cha watoto wachanga (sudden death infant syndrome).

Mwelekeo kisheria kuhusu uvutaji na umri unaohitajika kisheria

Kamari

Kamari, pia inayojulikana kama michezo ya bahati nasibu, inaweza kuchukua aina nyingi. Mifano ya kamari ni pamoja na mbio za farasi, dau la soka, tikiti za bahati nasibu, michezo ya kubahatisha (Roulette, Blackjack, Baccarat) na hata dau ndogo ndogo na marafiki.

Katika tamaduni nyingi, kucheza kamari ni tabia inayokubalika. Kwa mfano, huko Singapore, wengi hununua tikiti za bahati nasibu ya serikali mara kwa mara, na wengine wako tayari kupanga foleni kwa masaa kwenye “vituo vya bahati nasibu” kwa droo kuu. Nchini Australia, katika baadhi ya majimbo, ni kawaida katika baa na vilabu kupanga mashini za kamari. Lebanon ina kasino, ambazo mara kwa mara huwa na matukio ya poka. Kimataifa, mchezo wa kitaalamu wa poka unachukuliwa kuwa mchezo halali.

Hata hivyo nchi nyingi pia zina sheria dhidi ya aina fulani za kamari. Baadhi, kama Saudi Arabia, wana sheria zinazopiga marufuku kabisa kucheza kamari. Nyingine, kama Singapore (kabla ya michezo ya kasino kuhalalishwa mnamo 2005) ilifanya kamari ya kibiashara kuwa haramu, lakini ikaweka masharti ya kamari ya kijamii (mchezo wa poka miongoni mwa marafiki siku ya Ijumaa usiku) na huluki za kamari zinazodhibitiwa na serikali. Hata nchi huria zaidi kama vile Uingereza inaruhusu kamari ya kibiashara mradi tu sheria fulani (kama vile malipo ya ya viwango vya chini, usajili au ushuru maalum wa faida inayotokana na shughuli za michezo ya kubahatisha) kufikiwa. Bila kujali jinsi huria sheria za michezo ya kubahatisha zinavyoweza kuwa, serikali zinatambua hili: kamari huleta matatizo ya kijamii - waziwazi au kwa njia isiyo wazi.

Kamari ina uwezo wa kumfanya mtu kuwa mraibu na ni hatari. Madau madogo kwenye michezo au matokeo mengine inaweza kuonekana kuwa isiyo na madhara yoyote.

Yamkini, kuna mstari mwembamba unaotenganisha uchukuaji hatari uliokokotolewa na kuwa mraibu kwelikweli.

Wengi wa watu wanaocheza kamari ni wacheza kamari walio katika hatari ndogo. Wanafanya hivyo kwa ajili ya kujifurahisha tu au kama shughuli ya kujumuika na marafiki. Kwa kawaida hutumia muda unaodhibitiwa na huwa wameamua mapema kiwango cha hasara. Walakini, uraibu hukua wakati watu hutumia kamari kama njia ya kuyakimbia matatizo au kupata msisimko wa kujihatarisha. Kwao, kushinda imekuwa aina ya kujithibitisha, kuyakimbia matatizo au kusisimka.

Kamari huendelea kutoka kuwa mchezo au shughuli ya kujumuika na jamii na kuwa ni njia yao ya kujithamini au inakuwa ni tumaini la uwongo kama suluhisho la haraka ya shida zao. Lakini familia nyingi za wale waliozoea kucheza kamari watakuambia kwamba wachezaji hao wanashindwa mara nyingi zaidi ya wanavyoshinda, na pesa haziwezi kununua furaha au kufuta maumivu.

Uraibu wa Kamari

Kulingana na Mwongozo wa Uchunguzi na Takwimu za Matatizo ya Akili, Marekebisho ya Maandishi ya Toleo la 4 (DSM IV TR), uraibu wa kamari unaainishwa kama ugonjwa wa kisaikolojia. Kwa utambuzi wa uraibu wa kamari, mteja lazima aonyeshe tabia mbaya ya kamari inayoendelea na inayojirudia ambayo inatimiza angalau vigezo vitano kati ya vifuatavyo:

1. Anajishughulisha na kucheza kamari.
2. Anahitaji kucheza kamari akiongeza kiasi cha pesa ili kufikia msisimko anaoutazamia.
3. Amejitihadi mara kwa mara kudhibiti, kupunguza au kuacha kucheza kamari bila mafanikio.
4. Huonekana kutotulia au kukasirika wakati wa kujaribu kupunguza au kuacha kucheza kamari.
5. Anacheza kamari ili kuepuka matatizo au kupunguza hali ya huzuni, kutotulia na kutotosheka.
6. Hurudi siku nyingine akitegemea mapato hata baada ya kupoteza pesa kwa kucheza kamari.
7. Huwadanganya wanafamilia, matabibu au wengine ili kuficha kiwango cha kuhusika na kamari.
8. Amefanya vitendo haramu kama vile kughushi, ulaghai, wizi au ubadhirifu ili kufadhili kamari.
9. Amehatarisha au kupoteza uhusiano muhimu, kazi, elimu au nafasi ya kazi kwa sababu ya kamari.
10. Hutegemea wengine watoe pesa ili kukabiliana na hali mbaya ya kifedha inayosababishwa na kucheza kamari.

Madhara ya Uraibu wa Kamari

Uraibu wa kamari unajidhihirisha kwa njia nyingi, pamoja na malalamiko juu ya shida za pesa, unyogovu na mawazo ya kujiua. Waraibu wa kamari wanaweza pia kujikuta hawana kazi na wenye afya mbaya, kwani hawawezi kupata usingizi mzuri na huhisi wasiwasi wakati mwingi.

Pia uraibu wa kamari huingilia uhusiano kati ya watu, na kusababisha kuvunjika kwa familia au mahusiano mabaya ya familia.

Uchunguzi wa kawaida kutoka kwa wanafamilia wa waraibu wa kamari ni pamoja na:

• Bili za kaya ambazo hazijalipwa
• Akiba inayotoweka
• Mikopo isiyoelezeka
• Vipengee na mali
• Posho za watoto “zinapotea”
• Kukwepa mada ya pesa
• Pesa za mkopo zisizojulikana zilivyotumika
• Uwekezaji wa hatari kubwa katika biashara zisizo za kweli
• Kuwa na mtazamo wa kutojali kuhusu kukosa kazi, kupoteza kazi au kutafuta kazi mpya
• Daima hupungukiwa na pesa licha ya mapato ya kutosha

Tabia hizi zote hudhuru uhusiano wa kifamilia, kwani wanafamilia wote hawawezi kutegemea mcheza kamari kuchangia mahitaji ya familia, au hata kutekeleza mahitaji yake mwenyewe. Kunakuwepo na suala la kuaminiana kwani hawawezi kuwa na uhakika kwamba mcheza kamari anaweza kuchangia fedha zozote kwa ajili ya maslahi ya familia.

Ikiwa mcheza kamari amekata tamaa, anaweza kugeukia njia zisizo halali za kupata pesa, kama vile kukopa kutoka wakopeshaji pesa wasio na leseni au kwa kujihusisha na uhalifu. Vyovyote vile, hii ina athari kwa usalama wa umma. Wakopeshaji hao hunyanyasa wadeni, familia zao na majirani zao wasio na hatia, na shughuli za uhalifu huhatarisha watu na mali.

• [Kulingana na madokezo ya semina kuhusu “Uraibu wa Kamari: Ufafanuzi na Utambuzi” na “Kuchunguza kwa Uraibu wa Kamari” na Bw Patrick Teo, Mshauri Mkuu, Huduma za Usimamizi wa Uraibu wa Kitaifa, Taasisi ya Afya ya Akili, Singapore, Julai 2006.]

SHUGHULI MUHIMU
Zoezi 2: Mipaka

Lengo

Kuhimiza washiriki kuweka mipaka katika tabia hatarishi.

Mahitaji

• Kitabu cha mazoezi cha mwanafunzi
• Kalamu ya mate/Kalamu ya wino

Maagizo

1. Waeleze washiriki kwamba sasa wana ukweli wanaohitaji kufanya uamuzi sahihi na wako katika nafasi nzuri sana ya kuamua wapi wanataka kuweka mipaka yao kuhusiana na tabia hatarishi iliyojadiliwa.

2. Katika kitabu cha mazoezi, kila moja ya tabia nne hatarishi inazo kauli sita, kila moja ikielezea hatua zinavyofuatana kadiri tabia hizo zinavyoendelea. Waulize washiriki ni wapi watakapoweka mipaka yao kwa kila moja ya tabia hizi. Wachore mstari mmoja katika hatua hiyo.

Mstari wa mpaka uliopendekezwa umechorwa hapa chini, lakini kufuatana na maadili yako na utamaduni wako unaweza kuusogeza popote huo mstari.

POMBE

• Zingatia mtazamo wa kidini, kwa mfano, Waislamu wamekatazwa kunywa pombe.

Matumizi ya Dawa za Kulevya

Uvutaji Sigara

Kamari

3. Baada ya wote kumaliza zoezi, waombe wachache wao kueleza wameweka wapi mpaka na kwa sababu gani. Na wewe waeleze mipaka yako and sababu zako. (Ili kudumisha mpaka ulio salama na bora, hatupashwi kuvuka mipaka yetu)

Kwenda Ndani Zaidi

Maswali ya kujiuliza kabla ya kusema sio jambo la kutilia uzito?

• Je, nitaendelea kufanya jambo hili ikiwa mtu ninayemheshimu sana atakuwa ananiangalia?
• Je mtu anaweza kuumia? (k.m. marafiki/jamii hata sikukusudia kutenda hilo?)
• Je, niko tayari kuyakubali matokeo ya matendo yangu?
• Je, ninaweza kuishi na matokeo haya?

Je, tabia hatarishi huathiri vipi malengo ya baadaye?

SHUGHULI MUHIMU
Zoezi 1: Fafanua uhusiano

Lengo

Kuweka wazi matarajio yanayotokana na mipaka tofauti iliyopo katika kila aina ya uhusiano baina ya msichana na mvulana.

Mahitaji

• Kitabu cha mazoezi cha mwanafunzi
• Kalamu ya mate/Kalamu ya wino

Maagizo

1. Waombe washiriki watie alama ya ndio katika kisanduku ikiwa wanafikiria kuwa ni matarajio ya kuridhisha ya mtu mwingine katika muktadha wa mahusiano yafuatayo baina ya mvulana –na msichana:

• Marafiki wa kawaida
• Marafiki wa karibu
• Wanaochumbiana kwa uchunguzi (ambapo mmoja au pande zote mbili zimeonyesha upendo)?
• Kwenye uhusiano uliodhabiti (wote wawili wnapendana)
• Wameoana, [kuna ahadi kuishi pamoja maishani]

Matarajio

Namtarajia:

1. Kuwasiliana naye tutakapokutana barabarani, ama shuleni
2. Kuninunulia zawadi wakati wa siku yangu ya kuzaliwa
3. Kuwa na mazungumzo ya mara kwa mara kwenye simu
4. Kunipa zawadi au kunifanyia tukio maalumu wakati wa sherehe muhimu kama siku ya kuhitimu
5. Kusimama nami wakati mambo yanapoenenda kinyume na matarajio mfano kushindwa mtihani ama matatizo nyumbani.
6. Kusimama nami wakati mgumu na wa majonzi
7. Kunishangaza na zawadi wakati siitarajii.
8. Kujumuika pamoja na marafiki zangu ninapomwomba kufanya hivyo
   [Kumbuka: Hangout ina maana ya kujumuika au kushiriki katika shughuli za burudani]
9. Kuniheshimu na kuwa mwangalifu wa hisia zangu.
10. Kunieleza matatizo yake na kuhitaji ushauri wangu

2. Waombe wachache wao washiriki majibu yao na chunguza zaidi kama unahisi wako katika eneo tata.

• Kwa mfano, iwapo mshiri atajieleza angependa kama rafiki yake wa kiume angeacha kila kitu ili awe naye wakati ameshushwa moyo na jambo fulani, muulize atajisikiaje iwapo huyo kijana akighairi miadi naye il aandamane na rafiki yake mwingine msichana.

3. Waeleze washiriki kutumia muda mwingi mkikaa pamoja kunaleta matarajio [hasa kwa wasichana]. Tunahitaji kufahamu mipaka ya hisia inayofaa katika kila hatua ya uhusiano. Iwapo mmoja kati yao anaweza jenga matumaini zaidi ya mwingine jambo hilo linaweza ingiza wasiwasi katika uhusiano.

4 Washirikishe maoni yako kuhusu matarajio yenye afya katika mahusiano mbalimbali ukitoa mifano yako ya kibinafsi.

• Tanbihi: Mapendekezo yaliyo hapo juu yatategemea mazingira na tamaduni husika.

Usifurahie eneo ulipo hasa lile lisiloeleweka..

Kuwepo katika eneo lisiloeleweka kwa muda mrefu kunaweza kuleta kuchanganyikiwa, na hali hiyo hudhohofisha uhusiano uliokuwa mwema.

1. Chunga matarajio yako

Fahamu lile utakalo, na usilolitaka, miongoni mwa marafiki. Iwapo ulikuwa na siku mbaya na ungelipendelea rafiki kukusikiliza, lakini si mtu ambaye umemfahamu siku mbili au miezi miwili tu. Iwapo una rafiki mwema, asiye wa jinsia yako ni bora kuweka mipaka ya kihisia, pasipo na mipaka mwenzako anaweza kuwaza uhusiano wenu unaendelea kukomaa na wewe unafikiria nyinyi ni “marafiki tu”.

2. Jihadhari na uhusiano wa kihisia

Ni vema kufahamu kwamba unaweza kumweleza matatizo unayokumbana nayo rafiki yako, na unatambua kwamba atakusikiza. Japo ni bora kuchunga na kuweka mipaka katika hisia zako ili usimtegemee mwingine kila wakati jambo linapokusibu. Unahitaji mtu huyo “kukuokoa” kila wakati. Uhusiano wenye utegemezi wa hali hiyo huziacha pande zote mbili kuhisi mmenaswa.

3. Tambua usaliti wa kihisia

Ni vizuri kuwa makini kutokana na matamshi kama vile, “iwapo hutakula nami maakuli ya mchana sitafurahia, sitakula tena .” Kuna tofauti kubwa kati ya kuwa mkweli na mwaminifu kwa marafiki zako kuhusu hisia zako, na kudhibiti hisia zao ili kupata unacho kitaka.

Zoezi 2: Mchanganyiko wa Vidakuzi

Lengo

Kuonyesha hitaji la mipaka katika urafiki wa kimwili na athari zisizoweza kutenduliwa vinginevyo.

Mahitaji

• Pakiti moja ya biskuti za sandwich za Oreo (au zinazofanana) (vanilla creme) [inayotosha kwa nusu ya darasa]
• Pakiti moja ya biskuti za sandwich za Oreo (au sawa) (cream ya chokoleti) [inayotosha kwa nusu nyingine ya darasa]

Vinginevyo, unaweza kutumia:

• kipande kimoja cha mkate na jamu ya sitroberi
• kipande kimoja cha mkate na siagi ya karanga
• Wanaojitolea wawili (kwa matokeo bora zaidi, waambie kikundi kuchagua mvulana na msichana mahiri zaidi)

Maagizo

1. Wapatie nusu ya darasa biskuti za sandwich ya Oreo yenye vanilla krimu na biskuti za Oreo zilizo na krimu ya chokoleti kwa nusu nyingine ya darasa.

2. Waombe washiriki waliopata biskuti za sandwich ya vanilla krimu kuoanisha na mtu aliyepata biskuti za sandwich ya krimu ya chokoleti.

3. Waombe washiriki wote waigize hadithi hii unapoisimulia. Unaweza kupata majina ya uwongo ya kuwakilisha biskuti hizo mbili (k.m., Jack na Jill). Hadithi inaweza kusikika kama hi:

• Jack na Jill wako kwenye mkahawa mtaani, Jack amezama katika kutazama video kwenye YouTube®/katika mchezo wake wa Ulimwengu wa Vita (World of Warcraft®); Jill anazungumza na marafiki zake mtandaoni/anaangalia mpasho wake wa Instagram®.
• Ghafla kutoka katika chumba hicho, Jill anahisi harufu ya manukato ya kiume aliyojipaka Jack na anavutiwa kukaribia. Anaamua kuhamia meza karibu na Jack.
• Jack anadondosha simu yake, na anapoinama ili kuiokota, anamwona Jill.
• Macho yao yanakutana. Cheche zinaruka—ni “upendo - baada ya kuonana mara ya kwanza tu.”
• Wanaanza kuongea na kuamua kwenda kwenye duka la aiskrimu lililo karibu kwa ajili ya vitandamlo.
• Wakila vitandamlo, wanagundua kuwa wanayo mengi yanayofanana na kuamua kubadilishana namba za simu na kuongezana kwenye mitandao yao ya kijamii.
• Wanakutana kwa ajili ya filamu siku iliyofuata, na kisha kuelekea kwenye bustani ambapo mikono yao kwa bahati mbaya inagusana na kujikuta wameshikana mikono.
• Hivyo ndivyo ulivyoanza uhusiano wao wa ajabu. Wakaendelea kukutana mara kwa mara, na siku moja, wakati Jack alipomrudisha Jill nyumbani, akambusu kwenye shavu.
• Wakati huo walihisi vizuri sana na kana kwamba hawawezi kuachia hapo. Wakaendelea kubusiana kwa shauku mdomoni na shingoni.
• Siku moja wakati hakukuwa na mtu nyumbani, Jack akamwalika Jill nyumbani kwake ili wasome. Muda si muda, wakaanza kubusiana, jambo ambalo lilisababisha kutomasana haraka. Bila kufikiria zaidi wakavua nguo zao na kushiriki ngono. (Waambie washiriki wainue biskuti zao za sandiwichi, na kuzitenganisha. Waambie washike ubavu wa biskuti iliyo na krimu zaidi—ili kuwakilisha miili yao, kisha waziunganishe biskuti hizo mbili pamoja—ili kuwakilisha mshikamano unaofanyika wakati wa kujamiiana).
• Haraka sana, ngono inakuwa lengo la uhusiano wao. Lakini baada ya miezi kadhaa, wanagombana sana na Jill anaamua hampendi Jack hata kidogo. Anaamua kumwacha. (Waambie washiriki wavute biskuti hizo mbili na kuzishikilia ili wazione.)

4. Waulize washiriki wanachokiona wanapotenganisha biskuti ya sandwich. Baadhi ya vanila au cream ya chokoleti imehamishiwa kwenye kipande kingine cha biskuti.

5. Waeleze kwamba maendeleo ya ukaribu wa kimwili yanaweza yasiwe ya haraka/na makali kama jinsi yalivyotokea katika hadithi hii, lakini jambo moja linaweza kusababisha lingine kwa urahisi.

6. Eleza kwamba ngono hujenga uhusiano unaobadilisha wahusika. Kama tu kipande cha biskuti kilicho na vanila na cream ya chokoleti, pande zote mbili huacha sehemu yao kwa mwingine. Hata wanapojaribu kwenda njia mbalimbali, alama walizoweka hubaki.

7. Sisitiza kwamba tendo kali la kimwili na la kihisia kama ngono ni salama ndani ya mipaka ya ndoa tu. Ngono hujenga uhusiano unaothibitisha ahadi ambayo wanandoa waliyoitoa siku ya harusi yao.

SHUGHULI MUHIMU
Zoezi 3: Hali ya kunata

Lengo

Kuelezea jinsi suala la ngono linavyo jenga uhusiano.

Mahitaji

• Seti 1 ya karatasi ya samawi na waridi ziliozounganishwa awali
• Seti 1 ya karatasi mbalimbali za samawi na waridi (hiari)
• Gundi

Maagizo

1. Ikiwa unaanza na karatasi mbalimbali za samawi na waridi, zigundishe karatasi hizi pamoja.

2. Onyesha washiriki karatasi iliyobandikwa awali na ueleze kuwa watu wawili wanapofanya ngono, mwili hutoa homoni inayoitwa oxytocin, inayowakilishwa hapa na gundi. Homoni hii hujenga uhusiano mkubwa kati yao (kwa maelezo zaidi kuhusu oxytocin ni nini, tafadhali angalia Maudhui ya Ziada - Oxytocin mwishoni mwa zoezi hili).

3. Wakati gundi imekauka, jaribu kuzitenganisha karatasi. Haijalishi jinsi unavyojaribu kutenganisha karatasi kwa uangalifu, mgawanyiko safi hauwezi kufanyika - karatasi zimeshikamana pamoja.

4. Waeleze kwamba shughuli za ngono zinahusisha na kujumuisha sehemu zote za mwanadamu na kuimarishwa na homoni ya oxytocin inayotolewa na mwili wakati wa ngono. Ukishiriki ngono kabla ya ndoa na mkaachana, matokeo yake ni ni makovu ya kuvunja uhusiano sio kimwili tu bali kihisia, kiroho, na kihomoni pia.

5. Sisitiza kwamba tendo kali kama hilo la ngono ni salama tu ndani ya mipaka ya ndoa. Uhusiano unaotokezwa na urafiki wa kimwili ni gundi inayoimarisha ahadi ambayo wanandoa waliitoa siku ya arusi yao.

Maelezo Ziada

Zoezi 4: Je ________ Inahesabiwa kama kushiriki ngono?

Lengo

Kuwasaidia washiriki kuelewa nini hutangulia tendo la ngono.

Maagizo

1. Waombe washiriki wote wasimame. Kwa kila kauli, washiriki watakaojibu ndiyo watapaswa kukaa chini wale watakaojibu hapana watabakia wamesimama.

2. Kauli: “Je, unaweza kusema “ulishiriki ngono” na mtu ikiwa shughuli ya karibu zaidi uliyoshiriki ilikuwa ________?”

• Kubusu kwa muda mrefu: Kubusu mdomo kwa mdomo kunakohusisha ulimi (pia hujulikana kama busu la Kifaransa)
• Kubusu hadi shingoni: Kubusu kwa shauku, kwa muda mrefu popote kutoka kwenye mabega kwenda juu; wakati mwingine inaweza kusababisha michubuko inayojulikana kama “hickies” au kuumwa kwa upendo
• Kutomasana: Kubembeleza mwili wa mtu mwingine alivevaa nguo huku ukibusu, k.m., tumbo, lakini bila kujumuisha sehemu za siri.
• Kutomasana sana: Kubembeleza mwili wa mtu mwingine aliye uchi huku ukimbusu, pamoja na sehemu za siri.
• Uchezaji wa ngono: Tendo lolote linaloiga kujamiiana kwa kuchochea nyege sana lakini bila kupenya halisi; ni pamoja na ngono ya mdomo, kupiga punyeto, kuvua nguo, ngono bila kuvua nguo, nk.
• Kujamiiana: Kushiriki ngono ikiwamo na kuupenya uke.

3. Iwapo wengi wa washiriki wanafikiri kuwa inachukuliwa kuwa ni “ngono” tu wakati wa kujamiiana na si kila kitu kingine kabla ya hapo (kubembeleza bila kuvaa nguo zao au kubembeleza sana), kuna uwezekano kwamba watachora mstari/mpaka kwenye hatua za mwisho za ukaribu wa kimwili.

4. Vijana wengi huamini kwamba wanaweza kufanya “chochote isipokuwa . . .” na bado wawe “bikira” Kwa nini hiyo sio busara? Je, ni uwezekano gani ambao vijana wengi wataacha kabla tu ya kujamiiana?

• Ukaribu wa kimapenzi sio wa kimwili tu-kuna kihisia (hisia zako), kimaadili (maadili na matokeo), kijamii (jinsi unavyohusiana na wengine) na vipengele vya kiakili (tathmini na kufanya uchaguzi) pia. Oxytocin hutolewa wakati wa msisimko, kwa hiyo pia kuna kuambatanishwa na kuunganishwa wakati wa msisimko. Hii ina maana kwamba hata kama hukukusudia kujiunganisha kihisia, kibaolojia (jinsi tulivyoumbwa) umeunganishwa na kuambatanishwa bila idhini yako.